Bước 7 – Phát triển cảm thức về hình thái và điểm nhấn
Ở giai đoạn đầu của công trình này, tôi đã định nghĩa cấu trúc là kết quả hoạt động của nguyên lý tổ chức bên trong bất kỳ tổng thể hữu cơ nào. Tôi đã nói đến “mạng lưới các mối quan hệ” được thiết lập trong phạm vi tổng thể ấy, xác định vị trí mà mỗi bộ phận chiếm giữ trong tương quan với mọi bộ phận khác. Hình thái, theo nghĩa khái quát và trừu tượng của từ này, gần như có cùng ý nghĩa với cấu trúc; nhưng nó áp dụng cụ thể hơn cho kết quả của việc một cá nhân tri nhận tính toàn vẹn của tổng thể. Một bức tranh và một cơ thể “có hình thái” khi chúng ta nhìn chúng trong tính toàn thể. Vì vậy, hình thái có thể được xem là sự biểu lộ bên ngoài của cấu trúc bên trong. Cảm thức về hình thái là khả năng nhìn các vật thể và cơ thể như những tổng thể có cấu trúc, nhìn chúng như những thực thể cân bằng và có tỷ lệ, trải ra trong không gian.
Cảm thức về hình thái được tìm thấy ở phương diện cao nhất và có ý nghĩa nhất nơi người nghệ sĩ — họa sĩ, nhà điêu khắc, kiến trúc sư. Với người ấy, bản thân không gian là một tử cung của những hình thái mang ý nghĩa. Mỗi vật thể trong không gian có ý nghĩa xét theo mối quan hệ của nó với mọi vật thể khác. Mỗi khi mở mắt, thế giới mà người nghệ sĩ tri nhận là một tập hợp hữu cơ và có ý nghĩa của những hình thái. Những hình thái này thâm nhập lẫn nhau, trong chừng mực chúng tác động qua lại trong phạm vi trường nhìn. Không chỉ màu sắc, ánh sáng và bóng tối phản chiếu từ vật thể này sang vật thể khác, mà ngay cả những khối cấu trúc của các vật thể ấy cũng không thể được xem là cô lập hay tách biệt.
Như một số họa sĩ châu Âu đã có thể khám phá khoảng sáu mươi năm trước, nếu nhìn thấy một người đang ngồi trên ghế sofa, thì người ấy và chiếc sofa tương tác, thâm nhập lẫn nhau; nghĩa là hình thái của cả hai tác động qua lại khi chúng được tri nhận cùng nhau như một tổng thể kết hợp. Điều này càng đúng hơn với những mảng màu trong tranh: chúng có được những đặc tính riêng và ý nghĩa thẩm mỹ tùy theo vị trí tương đối trong không gian tấm toan. Một vệt đỏ trong phong cảnh xanh lá nổi bật với cường độ được khuếch đại; nó tất yếu thu hút sự chú ý của mắt. Những họa sĩ như Corot không ngừng sử dụng sự đặt cạnh nhau của các màu như vậy để biểu đạt kịch tính, hoặc đơn giản để nhấn mạnh những giá trị cấu trúc, những biến dạng, v.v.
Trong những năm gần đây, nguyên lý nhận biết hình thái này đã trở thành đối tượng của một loại quan sát tâm lý hết sức tinh tế và chi tiết. Trường phái tâm lý học Gestalt của Đức đặt nền tảng trên việc nghiên cứu yếu tố hình thái trong tri nhận của con người. Gestalt có nghĩa là hình thái, cấu trúc hoặc sự tổ chức trong không gian.
Đối với nhà tâm lý theo đuổi cách tiếp cận này, cảm thức về hình thái hiện ra như một trong những yếu tố căn bản nhất của tri nhận con người, đồng thời là một yếu tố đặc trưng không kém trong sự phát triển nhân cách cá nhân. Các cá nhân có thể được phân loại theo cách đáp ứng điển hình của họ trước những mô thức liên kết các điểm, đường, khoảng trống và vật thể. Những hiện tượng ảo giác thị giác, gần đây được khai thác nổi bật trong nghệ thuật Op Art, là những ứng dụng của việc tìm hiểu bản chất cảm thức về hình thái. Chúng chỉ làm nổi bật những gì, ở một mức độ nào đó, vẫn xảy ra mỗi khi chúng ta mở mắt và nhìn thấy các vật thể trong không gian.
“Hình thái” trong chiêm tinh
Khi chào đời tại một điểm trên bề mặt Trái Đất, con người thấy mình được bao quanh không chỉ bởi những vật thể trên mặt đất, mà còn bởi vô số thiên thể chuyển động trong không gian vô hạn. Lá số khai sinh là hình chiếu hai chiều của vũ trụ — đặc biệt là hệ Mặt Trời cùng các hành tinh — khi nhìn từ nơi sinh vào thời điểm hơi thở đầu tiên… hay đúng hơn, như chúng ta sẽ nhìn thấy nếu có thể nhìn xuyên qua địa cầu rắn chắc! Những gì lá số khai sinh thể hiện là Mặt Trời, Mặt Trăng và các hành tinh. Chúng là những vật thể được sắp xếp trong không gian — không gian của chính bầu trời, và không gian được xác định bởi vòng chuyển động hằng năm của Mặt Trời, tức vòng Hoàng đạo. Vào ban đêm, một số hành tinh có thể được nhìn thấy phía trên đường chân trời, những hành tinh khác thì không. Nhưng khi nhìn vào lá số chiêm tinh, chúng ta có thể hình dung vị trí của chúng ở khắp xung quanh mình. Nếu một thiên thể nằm một mình phía trên đường chân trời, còn tất cả những thiên thể khác đều ở phía dưới, cảm thức về hình thái của bất kỳ ai cũng hẳn đã đủ phát triển để nhận ra sự cân bằng đặc biệt này giữa các vật thể. Vật thể nằm một mình được mắt tách riêng ra, và sự chú ý tập trung vào nó cũng như khi một chấm đỏ xuất hiện trong một phong cảnh hoàn toàn xanh lá.
Tuy nhiên, sự tập trung chú ý chỉ xuất hiện khi lá số được xem như một tổng thể — hay có thể nói, như một bức tranh hoặc khung cảnh. Cho đến gần đây, cách nhìn lá số như vậy hầu như chưa được biết đến trong giới chiêm tinh. Đúng là các “góc chiếu” giữa hành tinh đã được nghiên cứu, và chúng là những biểu hiện của mối quan hệ không gian giữa các thiên thể. Nhưng những mô thức góc ấy được nghiên cứu từng cái riêng lẻ. Trước đó nữa, việc sử dụng lá số chiêm tinh hình vuông khiến người ta rất khó “nhìn thấy” lá số như một tổng thể, như hình ảnh của vũ trụ thực tế. Mỗi hành tinh đứng như một đơn vị, và bản chất của nó luôn giữ nguyên; bản chất ấy chỉ được điều chỉnh bởi vị trí trong không gian Hoàng đạo và cung địa bàn, cùng những “tia” của các hành tinh khác theo các “góc chiếu” mà chúng tạo với nó. Thực ra, khi ấy việc lập lá số gần như chẳng còn mấy ý nghĩa; một danh sách đơn giản ghi vị trí hành tinh và các góc chiếu đã nói lên tất cả những gì cần biết.
Tuy nhiên, việc sử dụng rõ rệt lá số hình tròn đã dẫn đến một nhận thức hợp lý rằng yếu tố hình thái, hay Gestalt, là thiết yếu trong chiêm tinh. Các nhà chiêm tinh bắt đầu nói đến “mô thức hành tinh” như một tổng thể và trao ý nghĩa cho nó, độc lập với việc hành tinh nào tạo góc chiếu với hành tinh nào. Có lẽ đóng góp quan trọng nhất của Marc Edmund Jones cho chiêm tinh là xây dựng trên nguyên lý hình thái này: trước hết, nhấn mạnh khái niệm “cân bằng trọng lượng” và ảnh hưởng của yếu tố “đơn độc” — singleton; rồi về sau, phân loại lá số theo hình dạng tổng thể do sự phân bố các hành tinh trong vòng cung địa bàn tạo nên, và thứ đến là trong vòng Hoàng đạo.[1]
Người ta có thể xem hoặc không xem việc Marc Jones phân loại các mô thức hành tinh tổng thể thành bảy dạng căn bản là thiết yếu; có thể xem hoặc không xem những tên gọi dành cho bảy dạng ấy là có ý nghĩa. Nhưng sự thật vẫn là một nguyên lý đánh giá và xác định ý nghĩa chiêm tinh đã được phát biểu, rồi phát triển một cách nhất quán về mặt logic; và điều này có ý nghĩa hết sức lớn lao. Thực ra, bất kỳ ai hòa nhịp với những nền tảng của tư duy thế kỷ XX đều không thể tiếp tục phớt lờ dữ kiện ấy. Cảm thức về hình thái trong chiêm tinh đã hiện diện và sẽ ở lại; việc vận dụng nó trong thực hành là điều không thể thiếu nếu muốn đạt đến “trí tuệ chiêm tinh” một cách đầy đủ. Điều thực sự còn có thể thảo luận chỉ là tầm quan trọng tương đối của nó so với những công cụ khác, truyền thống hơn, mà nhà chiêm tinh sử dụng trong diễn giải.
Vấn đề có thể được đặt ra như sau: nên dạy trẻ đọc bằng cách trước hết giúp em nhận ra hình dạng của các âm tiết hay từ ngữ, hay bằng phương pháp cũ, nhọc nhằn đánh vần từng chữ cái một? Ý nghĩa cần được dạy như kết quả của việc cộng những yếu tố riêng biệt, trừu tượng và tự thân không có ý nghĩa — các chữ cái — hay theo cách mới, thông qua sự tri nhận nhanh một số mô thức điển hình nhưng phức tạp, vốn tự chúng đã có ý nghĩa liên kết? Chim non học bay bằng cách được dẫn đến chỗ hình dung một khung cảnh do chim bố mẹ thực hiện. Mọi sự dẫn dắt bằng bản năng đều là dẫn dắt thông qua hành động bắt chước; mọi sự phát triển sinh học đều diễn ra bằng những bước trọn vẹn — có thể nói, bằng những lượng tử hành vi.
Không có sự tăng trưởng thực sự trong năng lực sống nếu ở mỗi thời điểm, ta không đối diện một hoàn cảnh như một tổng thể bằng toàn bộ khả năng sinh tồn của mình. Tương tự, không có sự tăng trưởng thực sự trong khả năng thấu hiểu con người và trong trí tuệ nếu cá nhân đang phát triển không được đặt trước thách thức của những hoàn cảnh trọn vẹn và cụ thể — những hoàn cảnh độc đáo và có ý nghĩa chính trong tính độc đáo ấy. Điều tâm trí hiện đại buộc phải đối diện ngày nay là những hoàn cảnh, những thực tại sống động mang tính tức thời và cấp thiết, những tổng thể hành vi, những biểu tượng hoàn chỉnh của toàn thể nhân cách; thay vì những danh sách đặc tính, những tổng số của các nét tính cách đã được phân loại cùng những đức tính hay khuyết điểm được xác định gọn ghẽ, rồi chắp nối những phán đoán trừu tượng thành hình dáng quy ước của một nhân cách con người!
Mộc Tinh ở Sư Tử, Mặt Trời ở cung địa bàn ba, Hỏa Tinh vuông góc Thổ Tinh: tự chúng không mang một ý nghĩa sau cùng nào. Cùng lắm, chúng là những nguyên liệu thô mà từ đó, ý nghĩa sống động có thể được tạo hình bằng nỗ lực tri nhận và kỹ năng hình dung mang tính “trực giác” của nhà chiêm tinh. Những chữ cái L, O, V, E được đánh vần lần lượt không có ý nghĩa gì như những chữ cái riêng biệt; chính sự kết hợp và thứ tự của chúng giải phóng ý nghĩa. Tương tự, không lá số chiêm tinh nào có ý nghĩa cho đến khi nó trở thành một tổng thể sống động trong ý thức của nhà chiêm tinh, cho đến khi “hình thái” của nó được thổi hồn bằng ý nghĩa. Và ý nghĩa nằm trong tổng thể, không nằm trong những bộ phận riêng biệt.
Vấn đề về điểm nhấn
Gần như không thể tách rời khái niệm hình thái là khái niệm “điểm nhấn”. Bất cứ khi nào một số yếu tố hữu cơ được liên kết trong phạm vi một sinh thể, ở mỗi thời điểm đều có một yếu tố, hoặc một nhóm yếu tố, bằng cách này hay cách khác đảm nhiệm chức năng chi phối hoặc dẫn dắt. Nó được nhấn mạnh. Và trong bất kỳ sinh thể khỏe mạnh nào, sự nhấn mạnh này chỉ là tạm thời. Nó chuyển từ yếu tố này sang yếu tố khác, từ chức năng hữu cơ này sang chức năng khác; trong phần lớn trường hợp, sự chuyển dịch ấy có tính chu kỳ, hoặc cần phải như vậy. Nếu xem xét chu kỳ thực vật trong suốt một năm, chúng ta dễ dàng thấy rằng tháng này qua tháng khác, chức năng được ánh đèn chiếu rọi trong sự phát triển của cây thay đổi như thế nào. Có lúc, sự sống dường như tập trung vào rễ con hay mầm; có lúc, sự phát triển của lá dường như thu hút phần lớn năng lượng của cây; rồi vào một giai đoạn khác, hoa và quả mang lấy trọng trách ý nghĩa, trở thành trọng tâm hay điểm nhấn tạm thời của sự sống.
Tương tự, sau một bữa ăn thịnh soạn, những hoạt động trao đổi chất của hệ tiêu hóa là các chức năng được nhấn mạnh trong toàn thể sinh thể người. Nếu vào những lúc ấy, cá nhân với dạ dày đầy lại lao vào công việc trí óc nặng nề, một xung đột hữu cơ giữa hai loại chức năng sẽ xuất hiện. Điểm nhấn này chống lại điểm nhấn kia: tư duy chống lại trao đổi chất, và ngược lại. Sức khỏe bình thường, tự nhiên đòi hỏi ở mỗi thời điểm chỉ có một chức năng được nhấn mạnh trong sinh thể sinh học–tâm lý của nhân cách. Từ đó xuất hiện khái niệm về sự hoán chuyển những điểm nhấn chức năng; đơn giản có nghĩa rằng mỗi chức năng, đến lượt mình và theo chu kỳ, sẽ nhận được điểm nhấn của sự sống.
Trong chiêm tinh, điều này trước hết được biểu đạt qua những yếu tố vị trí trong cung Hoàng đạo hoặc cung địa bàn. Nếu Mặt Trời ở Cự Giải, chúng ta có thể suy ra rằng các chức năng hữu cơ do Cự Giải đại diện — trao đổi chất, đồng hóa, xây dựng tổ ấm, xây dựng cái tôi — được chỉ ra là đang nhận điểm nhấn Mặt Trời vào thời điểm ấy. Điều này không có nghĩa rằng mười một chức năng căn bản hay Hoàng đạo khác không hoạt động. Nó chỉ cho biết sự chú ý của bản ngã đang tập trung vào chức năng Cự Giải. Đồng thời, những chức năng khác được các hành tinh khác tiếp năng lượng một cách đặc biệt. Mộc Tinh ở Sư Tử cho thấy ý thức xã hội — Mộc Tinh — tìm cách giải phóng năng lượng chủ yếu thông qua chức năng Sư Tử giàu tưởng tượng và sáng tạo, cùng những cơ quan sinh học hoặc tâm lý tương ứng của nó.
Mỗi cung Hoàng đạo hoặc cung địa bàn có hành tinh nằm trong đó đều nhờ vậy mà nhận được một điểm nhấn. Nó được nhấn mạnh trong đời sống của nhân cách. Những điểm nhấn này không ngừng thay đổi theo chu kỳ khi các hành tinh, Mặt Trời và Mặt Trăng di chuyển qua bầu trời của chúng ta. Tuy vậy, theo một nghĩa nào đó, đây là những điểm nhấn nhỏ hơn. Theo truyền thống chiêm tinh, những điểm nhấn mạnh hơn được thiết lập khi các thiên thể chuyển động nằm trong một hoặc hai cung Hoàng đạo nhất định. Những điểm nhấn mạnh ấy liên quan đến điều được gọi bằng thuật ngữ chuyên môn là “quyền chủ quản” — rulership — hoặc “vượng địa” — exaltation. Mỗi hành tinh được cho là “chủ quản” một hoặc hai cung Hoàng đạo, và đạt “vượng địa” ở một cung khác. Tuy nhiên, chủ đề này bị bao quanh bởi nhiều nhầm lẫn, và việc nghiên cứu nó sẽ đòi hỏi quá nhiều dung lượng. Bằng những quy trình kỹ thuật thuộc loại này, nhà chiêm tinh có thể xác định “sức mạnh” tương đối của mỗi hành tinh trong lá số; nghĩa là mức độ mà những chức năng căn bản nhất định của toàn thể nhân cách được nhấn mạnh, hoặc hoạt động yếu đi khi ở những cung đối diện.
Tuy nhiên, loại nhấn mạnh này không hẳn là sự nhấn mạnh trong ý thức, mà là trong hoạt động tiềm năng. Mặt Trời ở Sư Tử rất “mạnh”, nhưng một người sinh ra với Mặt Trời ở Sư Tử có thể không bộc lộ bất kỳ điểm nhấn Mặt Trời tương ứng nào. Nhà chiêm tinh sẽ nói rằng Mặt Trời có thể “yếu” do vị trí cung địa bàn — một số cung địa bàn được cho là đại diện cho những vùng chức năng yếu hơn — ngay cả khi nó “mạnh” vì nằm trong cung mình chủ quản, Sư Tử. Tuy vậy, việc gán những đặc tính yếu hay mạnh cho các cung địa bàn là điều rất đáng đặt câu hỏi. Nó chỉ có ý nghĩa nếu người ta mặc nhiên lấy hoạt động bên ngoài làm tiêu chuẩn. Bởi có những yếu tố ẩn giấu hoặc hướng nội trong con người đạt đến một ý nghĩa tập trung phi thường và chi phối đời sống chính bằng sự vắng mặt của những hoạt động tự nhiên của chúng. Chúng được nhấn mạnh không bởi những gì chúng làm, mà bởi khoảng trống chúng tạo ra trong ý thức một người. Có những điểm nhấn trong sự trống vắng cũng như trong sự đầy tràn; trong thay đổi mang tính khủng hoảng — chẳng hạn cung địa bàn sáu — cũng như trong sự tự khẳng định tích cực — cung địa bàn một hoặc mười.
Hơn thế nữa, vấn đề thực sự của điểm nhấn sự sống không phụ thuộc vào việc một hành tinh nằm ở đâu, mà vào kiểu quan hệ nó có với những hành tinh còn lại. Chấm đỏ trong phong cảnh xanh lá chỉ là một đốm màu bé xíu; nhưng nó thu hút sự chú ý biết bao, tập trung ý nghĩa kịch tính của toàn bộ bức tranh mạnh mẽ biết bao! Đó là một điểm nhấn trao một loại cường độ mới cho tất cả những gì không phải chính nó. Nó khiến bức tranh trở nên xanh hơn rất nhiều so với khi nó không hiện diện.
Một hành tinh “đơn độc” trong lá số có giá trị gần như vậy. Hành tinh riêng lẻ này nhấn mạnh chức năng mà nó đại diện trong ý thức cá nhân — và có lẽ, từ đó, trong đóng góp của người ấy cho sự sống — đến mức cá nhân không thể buông nó ra. Thực ra, sự nhấn mạnh hay tập trung chú ý này rất thường mang tính cưỡng bách. Mọi thứ khác đều bị nó ảnh hưởng.
Trường hợp điển hình là Freud, người sáng lập phương pháp phân tâm học. Trong lá số của ông, Hỏa Tinh nghịch hành đứng một mình tại Thiên Đế ở Thiên Bình, còn tất cả những hành tinh khác nằm phía trên đường chân trời, từ Song Ngư đến Cự Giải — Cự Giải là cung Mọc. Theo người từng là môn đệ của ông, Carl Jung, cách Freud tiếp cận tâm lý học bộc lộ một khí chất hướng ngoại điển hình; điều này được thể hiện qua việc phần lớn hành tinh tụ lại quanh Thiên Đỉnh, đặc biệt trong ba cung mùa xuân, v.v. Tuy vậy, trong trường ý thức của Freud, thúc đẩy ông đến những thành tựu lớn lao, chúng ta thấy Hỏa Tinh nghịch hành cắt như một con dao mổ vào những gốc rễ sâu kín nhất của đời sống nội tâm, cắt bỏ những chất liệu tâm lý đang phân rã do sự dồn nén xã hội tạo ra. Toàn bộ cuộc đời ông được dành cho cuộc giải phẫu tâm hồn hướng nội mang tính Hỏa Tinh ấy, và tên tuổi ông trở thành biểu tượng của nó: cuộc giải phẫu những gì riêng tư sâu kín nhất, ẩn giấu ngay cả với chính cái tôi.
Vì vậy, ở đây, Hỏa Tinh là một yếu tố được nhấn mạnh mãnh liệt xét theo “hình thái” của toàn bộ lá số. Tuy nhiên, xét theo vị trí Hoàng đạo và tính nghịch hành, nếu được xem như một yếu tố riêng biệt, nó có thể hiện ra như một Hỏa Tinh rất yếu và kém hiệu lực. Nhà chiêm tinh không vận dụng “cảm thức về hình thái” sẽ bỏ lỡ trong việc diễn giải lá số Freud yếu tố ngầm chi phối cách vận hành của tất cả những gì còn lại trong lá số khai sinh. Cuộc đời và danh tiếng của Freud thể hiện một sự tập trung vào một hướng phi thường, cùng một sự thách thức không khoan nhượng đối với những truyền thống tâm lý đã được thiết lập vững chắc nhất. Không điều gì có thể hé lộ những nét nổi bật ấy đúng với giá trị của chúng, ngoài mô thức tổng thể của lá số và điểm nhấn Hỏa Tinh. Mối quan hệ cấu trúc giữa Hỏa Tinh với chín hành tinh còn lại, tụ trong khoảng góc vuông từ Hải Vương Tinh và Mộc Tinh đến Thổ Tinh, là chìa khóa cho ý nghĩa vận mệnh của Freud.
Khi được hiểu và áp dụng đúng đắn, cách tiếp cận này đem lại một phẩm chất mới, hết sức sống động cho việc diễn giải lá số chiêm tinh. Cần thấy rõ rằng nó được xây dựng trên nguyên lý nền tảng: tổng thể có trước các bộ phận xét theo ý nghĩa cốt yếu và tinh thần. Thực ra, chính nguyên lý này phân biệt trí tuệ với tri thức, những năng lực thấu hiểu tinh thần với trí năng, chiêm tinh thế kỷ XX với chiêm tinh thế kỷ XIX.
Chú thích của tác giả
[1] Một loại kỹ thuật chiêm tinh khác thể hiện, theo cách hơi khác, cảm thức về hình thái cùng lối tiếp cận lá số khai sinh thông qua cấu hình, hay thậm chí như một bức tranh, là cái gọi là “Hệ thống Uranian”, do Alfred Witte và Trường phái Hamburg của ông tại Đức phát triển. Gần đây, hệ thống này đã nhận được khá nhiều sự chú ý tại Hoa Kỳ; một số điểm mà nó làm sáng tỏ chắc chắn có ý nghĩa lớn, đặc biệt là các “trung điểm” — midpoints.
