Lan Vy

ngây thơ

tò mò

chân thành

nhiệt tâm

0

Chưa có sản phẩm trong giỏ hàng.

Lan Vy
Lan Vy
Lan Vy
Lan Vy
Lan Vy

ngây thơ

tò mò

chân thành

nhiệt tâm

Blog Post

Lá số chiêm tinh không chỉ là mặt phẳng

Tháng 11 6, 2026 Astrology - Tài liệu
Lá số chiêm tinh không chỉ là mặt phẳng

Ngày nay, máy tính giúp việc tính toán lá số chiêm tinh trở nên thuận tiện, nhưng những gì lá số cho chúng ta thấy chỉ là hai trong ba chiều không gian. Khi tính đến xích vĩ, vĩ độ hoàng đạo, xích kinh, các góc chiếu theo vị trí thực của thiên thể và những yếu tố ba chiều khác, lá số có thể hiện ra rất khác.

Cách chúng ta thực hành Chiêm tinh học

Phần lớn các nhà chiêm tinh hiện nay đều dùng máy tính để tính lá số; và theo thời gian, số người trong chúng ta từng tự tay tính một lá số ngày càng ít đi. Máy tính mang lại lợi ích rất lớn: nó giúp chúng ta tránh những sai sót trong tính toán, dựng một lá số gần như tức thì, nhưng đồng thời cũng khiến chúng ta xa rời các chi tiết. Hệ quả là nhiều nhà chiêm tinh không còn cảm nhận một cách trực giác được điều gì đang diễn ra trên bầu trời, hay lá số đang biểu thị những gì mà chúng ta sẽ nhìn thấy nếu bước ra ngoài và ngước mắt lên trời. Chiêm tinh khởi đầu ngoài trời, khi con người quan sát bầu trời. Khi chiêm tinh đi vào trong phòng, khi con người bắt đầu vẽ lá số để biểu thị vị trí các hành tinh thay vì quan sát những gì đang diễn ra trên trời, chúng ta cũng dần mất đi sự gắn kết với bầu trời.

Hình 1 — Ngày 9 tháng 1 năm 2004, 18:10 GMT, London, vĩ độ 51°30′ Bắc, kinh độ 0°10′ Tây.

Một lá số chiêm tinh thông thường, như lá số trong hình 1, cung cấp khá nhiều thông tin, nhưng cũng bỏ sót không ít. Nó cho biết vị trí của từng hành tinh trên vòng hoàng đạo, thuật ngữ chuyên môn gọi là kinh độ hoàng đạo của hành tinh, nhưng đó mới chỉ là một chiều. Lá số chỉ thể hiện khoảng cách của hành tinh tính từ 0° Bạch Dương, một cách nhìn phẳng, một chiều; trong khi lá số không phải là mặt phẳng, và những gì nó hàm chứa còn nhiều hơn khoảng cách duy nhất ấy. Tôi sẽ trở lại dùng lá số này làm ví dụ ở phần sau, nhưng lúc này, bạn hãy nhìn vào Mặt Trăng và thử nghĩ xem vị trí của nó so với Điểm Mọc có thể mang ý nghĩa gì.

Bài viết này không nhằm chỉ dẫn chúng ta phải thực hành chiêm tinh như thế nào; cũng không đề xuất câu trả lời cho những câu hỏi xoay quanh hệ quả của việc lá số không phải là mặt phẳng. Thay vào đó, bài viết đặt ra những câu hỏi mà các nhà chiêm tinh cần nhận biết và suy ngẫm. Mục đích là làm sáng tỏ các câu hỏi ấy, đồng thời, tôi hy vọng, cung cấp thông tin để người đọc hiểu vấn đề và tự đưa ra nhận định. Nếu có nhiều cách thực hành chiêm tinh, nhiều cách hiểu mối quan hệ giữa các hành tinh, thì phương pháp chúng ta lựa chọn cần có cơ sở và phải là kết quả của sự suy xét, chứ không chỉ vì từ trước đến nay chúng ta vẫn làm như vậy. Hiểu rõ những vấn đề này chính là cách chúng ta phát triển việc thực hành chiêm tinh của mình.

Tôi đã lược bỏ phần toán học khỏi bài viết. Phụ lục có dẫn các tài liệu kỹ thuật, cùng một số nguồn đi sâu hơn vào toán học dành cho những ai muốn hiểu chi tiết và đã có kiến thức về lượng giác. Xin lưu ý: bạn có thể hiểu tất cả những gì tôi trình bày mà không cần đến toán học!

Trái Đất và Bầu Trời

Chúng ta cần bắt đầu với hình 2, một sơ đồ đơn giản về Trái Đất. Khi tự quay quanh trục, Trái Đất quay từ Tây sang Đông. Bây giờ, hãy hình dung bạn là Mặt Trời đang chiếu sáng xuống Trái Đất.

Hình 2.

Ban đầu, bạn chiếu sáng vùng Viễn Đông; rồi khi Trái Đất quay, ánh sáng của bạn lần lượt chiếu đến châu Âu, Đại Tây Dương, rồi châu Mỹ. Chuyển động tự quay đơn giản này là nền tảng cho những thay đổi diễn ra từng giờ trên lá số chiêm tinh: các điểm góc dịch chuyển qua các cung hoàng đạo, và vị trí của từng hành tinh trong các cung địa bàn cũng thay đổi; nhưng để hiểu điều đang diễn ra, chúng ta cần chuyển góc nhìn từ Trái Đất lên bầu trời.

Bây giờ, hãy xem sơ đồ Trái Đất và thiên cầu trong hình 3. Thiên cầu đơn giản là hình chiếu mở rộng của Trái Đất lên bầu trời. Cụ thể, đường xích đạo của Trái Đất được chiếu ra ngoài lên bầu trời, trở thành xích đạo trời, cùng quay với xích đạo Trái Đất khi Trái Đất tự quay. Khi nhìn lên bầu trời từ một nơi nào đó trên Trái Đất, chúng ta thấy Mặt Trời dường như di chuyển ngang qua bầu trời, mọc ở phía Đông, lên cao nhất ở phía Nam nếu chúng ta đang ở Bắc bán cầu, rồi lặn ở phía Tây. Mọi thứ diễn ra như thể thiên cầu đang quay từ Đông sang Tây.

Trong thế giới vật lý, Trái Đất quay từ Tây sang Đông. Điều này khiến bầu trời, cùng tất cả các hành tinh và các ngôi sao, trông như đang chuyển động từ Đông sang Tây. Chúng ta lựa chọn cách nhìn nào trong hai cách ấy cũng được, nhưng với mục đích đang xét, sẽ dễ hình dung hơn nếu coi Trái Đất đứng yên và bầu trời quay quanh chúng ta. Đó cũng chính là những gì chúng ta nhìn thấy khi ngước lên trời.

Hình 3.

Một đối tượng được xét trong chiêm tinh, chẳng hạn một hành tinh hay một ngôi sao, có vị trí trên thiên cầu đang quay được xác định bằng hai tọa độ. Tương tự như việc xác định vị trí một thành phố trên Trái Đất bằng vĩ độ và kinh độ địa lý, chúng ta có thể xác định vị trí trên bầu trời bằng cách lấy xích đạo trời làm mốc. Tuy nhiên, còn một cách xác định vị trí khác; và để hiểu cách này, chúng ta cần nghĩ đến quỹ đạo Trái Đất quanh Mặt Trời.

Hình 4.

Trong hình 4 — sơ đồ không được vẽ theo đúng tỷ lệ! — Trái Đất được thể hiện với trục quay nghiêng đúng hướng. Chính độ nghiêng này tạo nên sự thay đổi các mùa, mùa hạ và mùa đông. Trục quay luôn hướng về cùng một phía, phía Bắc. Cực Bắc của Trái Đất hướng về sao Bắc Cực. Quỹ đạo Trái Đất quanh Mặt Trời xác định mặt phẳng hoàng đạo. Khi chiếu quỹ đạo ấy lên bầu trời, chúng ta có đường đi biểu kiến của Mặt Trời trong suốt một năm. Vì quỹ đạo của các hành tinh khác quanh Mặt Trời gần như cùng nằm trong mặt phẳng với quỹ đạo Trái Đất, cùng một đĩa phẳng, nên khi nhìn từ Trái Đất, chúng luôn ở gần đường hoàng đạo. Ngoại lệ là Sao Diêm Vương, có thể cách đường hoàng đạo hơn 17°. Chúng ta có thể thấy mặt phẳng xích đạo Trái Đất và mặt phẳng hoàng đạo tạo với nhau một góc. Hai điểm giao nhau của chúng là 0° Bạch Dương và 0° Thiên Bình. Một hành tinh, chẳng hạn Mặt Trời, khi di chuyển thuận hành bình thường dọc theo hoàng đạo, sẽ đi từ phía Nam xích đạo trời sang phía Bắc tại 0° Bạch Dương, rồi từ phía Bắc xuống phía Nam tại 0° Thiên Bình: xem hình 5.

Hình 5.

Vị trí trên Mặt phẳng Hoàng đạo và Xích đạo

Trước khi tìm hiểu tất cả những điều này hiện ra như thế nào đối với một người quan sát trên Trái Đất, chúng ta nên xem xét cách xác định vị trí của một thiên thể trên bầu trời. Chúng ta có thể lấy hoàng đạo hoặc xích đạo trời làm mốc để xác định vị trí. Nếu dùng hoàng đạo, thì tương tự như kinh độ và vĩ độ trên Trái Đất, vị trí của hành tinh dọc theo hoàng đạo được gọi là kinh độ hoàng đạo, hay gọi tắt là kinh độ. Đây chính là vị trí hoàng đạo quen thuộc của hành tinh, vị trí được sử dụng trên các lá số chiêm tinh. Khoảng cách của hành tinh so với đường hoàng đạo được gọi là vĩ độ hoàng đạo, hay gọi tắt là vĩ độ; xem hình 6 và 7.

Chúng ta cũng có thể lấy xích đạo trời làm mốc để xác định vị trí. Nếu tiếp tục dùng các thuật ngữ vĩ độ và kinh độ cho hệ này, mọi thứ sẽ trở nên rất dễ nhầm lẫn! Thay vào đó, chúng ta dùng xích kinh để chỉ khoảng cách dọc theo xích đạo trời, đo từ nơi xích đạo trời và hoàng đạo giao nhau tại 0° Bạch Dương; còn xích vĩ chỉ khoảng cách tính từ xích đạo trời. Nhiều nhà chiêm tinh hẳn đã quen với thuật ngữ xích vĩ, nhưng có lẽ chưa thực sự hiểu nó có nghĩa gì.

Mặc dù xích vĩ, giống như vĩ độ, được đo bằng độ, xích kinh lại không như vậy; nó được đo bằng đơn vị thời gian, bằng giờ và phút. Điều này có vẻ khá lạ, cho đến khi chúng ta nhớ rằng Trái Đất tự quay quanh trục với tốc độ không đổi, nên đối với người quan sát trên Trái Đất, xích đạo trời cũng có vẻ quay với tốc độ không đổi. Một vòng quay 360° mất 24 giờ: vòng tròn 360° tương đương với 24 giờ xích kinh. Ở phần sau, chúng ta sẽ thấy xích kinh và xích vĩ được dùng để xác định thời điểm mọc và lặn của các hành tinh.

Hình 6.

Vì hoàng đạo và xích đạo trời tạo với nhau một góc do trục Trái Đất nghiêng, nên kinh độ và xích kinh không bằng nhau, như chúng ta thấy trong hình 6. Ngay cả khi một hành tinh nằm ở 0° Bạch Dương, nếu vĩ độ của nó khác 0, xích kinh của nó cũng sẽ không bằng 0, như minh họa trong hình 7.

Hình 7.

Chỉ có Mặt Trời luôn nằm trên đường hoàng đạo, nên vĩ độ của nó luôn bằng 0. Các hành tinh khác ở gần, nhưng không nằm chính xác trên đường hoàng đạo, vì vậy chúng có vĩ độ. Khi Mặt Trời đi từ 0° Bạch Dương vào ngày xuân phân, qua Kim Ngưu và Song Tử để đến 0° Cự Giải vào ngày hạ chí, xích vĩ Bắc của nó tăng dần, bởi phần hoàng đạo này nằm về phía Bắc xích đạo trời, như trong hình 8. Vào ngày hạ chí, Mặt Trời có xích vĩ 23½° Bắc, nhưng vẫn nằm chính xác trên đường hoàng đạo, với vĩ độ bằng 0. Từ 0° Thiên Bình, qua Ma Kết cho đến 0° Bạch Dương, Mặt Trời có xích vĩ Nam.

Hình 8.

Điều cần nắm ở đây là có hai cách đo vị trí khác nhau; cả hai đều hợp lệ và được dùng cho những mục đích khác nhau. Đến đây, chúng ta có thể bàn về ví dụ đầu tiên cho thấy hệ quả thực tế của việc lá số không phải là mặt phẳng: ảnh hưởng đối với các góc chiếu.

Chúng ta đo góc chiếu như thế nào?

Trên một lá số chiêm tinh, như lá số trong hình 1 ở trên, chúng ta đo góc chiếu bằng chênh lệch kinh độ hoàng đạo giữa hai thiên thể; nhưng một khi tính đến chiều thứ hai, tức vĩ độ hoàng đạo, sẽ có nhiều câu hỏi cần đặt ra.

Trường hợp đơn giản nhất là góc đồng vị. Hai hành tinh được xem là đồng vị, trong một dung sai nhất định, khi kinh độ của chúng gần nhau; và chúng ta đo dung sai bằng chênh lệch kinh độ giữa chúng. Trong hình 9, hai hành tinh đồng vị với dung sai 40′: từ 6°30′ Kim Ngưu đến 7°10′ Kim Ngưu. Tuy nhiên, một hành tinh nằm về phía Bắc đường hoàng đạo 2°15′, còn hành tinh kia nằm về phía Nam 0°45′. Chúng cách nhau 3° về vĩ độ. Điều này có ảnh hưởng đến góc đồng vị hay không, và nếu có thì ảnh hưởng như thế nào?

Hình 9.

Bây giờ, giả sử chúng ta có một góc đồng vị rộng hơn, như trong hình 10, với dung sai 2°, nhưng cả hai hành tinh đều nằm trên đường hoàng đạo. Trường hợp này sẽ như thế nào khi so với một góc đồng vị sát hơn nếu đo trên hoàng đạo, nhưng lại có chênh lệch đáng kể về vĩ độ? Chúng ta chỉ nên xem dung sai dọc theo hoàng đạo, hay điều thực sự quan trọng là khoảng cách góc thực tế giữa hai hành tinh?

Hình 10.

Có nhiều quan điểm khác nhau về ảnh hưởng của vĩ độ đối với góc chiếu. Một số nhà chiêm tinh cho rằng chúng ta chỉ cần xét vị trí hoàng đạo; những người khác lại cho rằng điều quan trọng là khoảng cách thực tế, tức góc chiếu theo vị trí thực của các thiên thể (true-body aspect). Một số khác chủ yếu vẫn xem khoảng cách trên hoàng đạo, nhưng cho rằng góc đồng vị mạnh hơn nếu hai hành tinh cũng gần nhau về vĩ độ.

Hình 11.

Một vấn đề khác được minh họa trong hình 11. Giả sử hành tinh A chuyển động nhanh hơn hành tinh B, và chúng đang ở gần thời điểm đồng vị. Nếu xét kinh độ hoàng đạo, hành tinh A đã vượt qua hành tinh B: góc đồng vị đang tách xa. Tuy nhiên, nếu nhìn vào vị trí trên xích đạo trời và xét xích kinh, hành tinh A lại đang tiến đến đồng vị với hành tinh B. Nếu xét khoảng cách thực tế giữa hai hành tinh, chúng gần như đang ở khoảng cách gần nhau nhất có thể; hành tinh A đang ở vị trí tiếp cận gần nhất với hành tinh B theo vị trí thực của hai thiên thể. Một khi chấp nhận những góc nhìn khác và không chỉ xem kinh độ hoàng đạo, chúng ta sẽ nhận ra rằng ngay cả một câu hỏi đơn giản như góc chiếu đang hình thành hay đang tách xa cũng có thể không đơn giản như vẻ ngoài.

Cuối cùng, chúng ta cần lưu ý rằng các định tinh phân bố khắp thiên cầu, một số có vĩ độ và xích vĩ rất lớn. Khi nói một hành tinh đồng vị với một định tinh nào đó, có thể giữa chúng tồn tại chênh lệch rất lớn về vĩ độ. Điều ấy có quan trọng không?

Cũng như với tất cả những câu hỏi này, ở đây tôi không đưa ra câu trả lời đúng hay sai, mà chỉ nêu những vấn đề cần suy xét.

Kinh độ và độ lệch

Nhiều người sử dụng hai chiều trong chiêm tinh, kinh độ hoàng đạo và xích vĩ, xem những hành tinh có cùng xích vĩ như thể chúng đang đồng vị. Tuy nhiên, chúng ta đã thấy kinh độ đi cùng vĩ độ, bởi cả hai cùng lấy hoàng đạo làm mốc; còn xích kinh đi cùng xích vĩ, bởi cả hai cùng lấy xích đạo trời làm mốc. Vậy tại sao chúng ta lại kết hợp hai phép đo thuộc hai hệ khác nhau? Lý do không chỉ hợp lý, mà còn giải thích vì sao chúng ta xem các hành tinh có cùng xích vĩ như đang đồng vị. Tuy nhiên, trước khi bàn về cách sử dụng xích vĩ, chúng ta cần xem thêm một mặt phẳng tham chiếu nữa: mặt phẳng chân trời, vốn xác định vị trí Điểm Mọc cùng thời điểm mọc và lặn của các hành tinh, bên cạnh những yếu tố khác.

Chân trời

Trong hình 12, chúng ta có sơ đồ Trái Đất quen thuộc với xích đạo và hoàng đạo. Ngoài ra còn có một người quan sát ở khoảng vĩ độ địa lý 40° Bắc.

Hình 12.

Chân trời của người quan sát xác định góc nhìn của họ khi nhìn lên bầu trời: những hành tinh nào đã mọc lên trên chân trời, và những hành tinh nào còn ở bên dưới. Thông thường, chúng ta cảm nhận chân trời là một mặt phẳng nằm ngang, trải rộng về mọi phía quanh mình, chứ không nghiêng. Hình 13 thể hiện Trái Đất như chúng ta trải nghiệm: chân trời nằm ngang, còn hoàng đạo và xích đạo trời nghiêng so với nó.

Hình 13.

Người quan sát càng ở gần xích đạo địa lý, xích đạo trời và hoàng đạo càng hiện ra cao trên bầu trời. Vì Mặt Trời luôn nằm trên đường hoàng đạo, nên đối với người quan sát ở gần xích đạo, nó sẽ ở cao trên trời vào giữa trưa; còn nếu người quan sát ở gần Bắc Cực, Mặt Trời sẽ hiện ra thấp hơn.

Bây giờ, chúng ta có thể lấy hình 13 và chiếu lên thiên cầu, để chân trời nằm ở trung tâm sơ đồ. Kết quả là hình 14, trông có vẻ khá phức tạp, nhưng thực chất chỉ là một bước mở rộng nhỏ từ những gì chúng ta đã thấy. Trong hình, xích đạo trời đi qua hai điểm Đông và Tây của người quan sát, đồng thời đạt độ cao lớn nhất so với chân trời ở phía Nam. Hoàng đạo được thể hiện bằng màu đỏ, với điểm 0° Bạch Dương lúc này nằm hơi chếch về phía Bắc so với hướng Đông và ở dưới chân trời.

Hình 14.

Hình vẽ thể hiện hai vị trí có thể có của Mặt Trời. Ở bên trái, Mặt Trời — vốn luôn nằm trên đường hoàng đạo — ở 0° Ma Kết, nên nằm về phía Nam xích đạo trời, với xích vĩ 23½° Nam. Khi Trái Đất quay, Mặt Trời sẽ vạch nên đường đi quanh thiên cầu được thể hiện bằng màu vàng. Hãy lưu ý rằng thời gian Mặt Trời ở dưới chân trời dài hơn thời gian ở trên; ban ngày sẽ ngắn hơn ban đêm. Để làm rõ ảnh hưởng của xích vĩ, sơ đồ đã được vẽ phóng đại.

Nếu nhìn sang phía bên phải hình 14, chúng ta có Mặt Trời ở 0° Cự Giải, tức nằm về phía Bắc xích đạo trời 23½°, với xích vĩ 23½° Bắc. Lần này, khi Trái Đất quay, Mặt Trời sẽ vạch nên một đường đi quanh thiên cầu với phần thời gian ở trên chân trời dài hơn phần ở dưới: ban ngày dài hơn ban đêm.

Sự tương đồng về độ lệch

Giả sử chúng ta có hai hành tinh có cùng xích vĩ, đều không nằm trên đường hoàng đạo và không có cùng vĩ độ, như trong hình 15. Hành tinh màu xanh lam nằm về phía Bắc đường hoàng đạo, còn hành tinh màu tím nằm về phía Nam. Vị trí kinh độ hoàng đạo của chúng không có mối quan hệ đặc biệt nào; tuy nhiên, cả hai cách xích đạo trời một khoảng bằng nhau về phía Nam: chúng có cùng xích vĩ.

Hình 15.

Như chúng ta thấy trong hình 16, khi Trái Đất quay, hai hành tinh sẽ đi theo cùng một vòng xích vĩ quanh thiên cầu, gọi là vòng nhật động. Khi nhìn từ Trái Đất, hai hành tinh sẽ lần lượt đi qua cùng những vị trí so với chân trời. Chúng mọc tại cùng một vị trí trên đường chân trời, vào những thời điểm khác nhau; lặn tại cùng một vị trí trên đường chân trời; và đạt cùng một độ cao so với chân trời ở phía Nam.

Hình 16.

Nếu nhìn từ một địa điểm cụ thể, một hành tinh dường như đi ngay phía trên những cành cao nhất của một cái cây nào đó, thì một thời gian sau, hành tinh còn lại cũng sẽ đi ngay phía trên ngọn cây ấy. Cứ như thể đó là cùng một hành tinh, chỉ cách nhau một số giờ. Có lẽ đây là lý do chúng dường như tạo ra tác động tương tự nhau, như thể đang đồng vị.

Góc đồng vị theo kinh độ và góc song song theo xích vĩ bắt nguồn từ hai chuyển động quay nền tảng trong chiêm tinh. Góc song song theo xích vĩ liên quan đến những gì diễn ra khi Trái Đất tự quay quanh trục; còn góc đồng vị theo kinh độ liên quan đến những gì diễn ra khi các hành tinh chuyển động trên quỹ đạo quanh Mặt Trời.

Cung Mọc

Đường chân trời xác định vị trí Điểm Mọc: nơi hoàng đạo giao với chân trời ở phía Đông. Hãy trở lại với lá số trong hình 1 ở đầu bài.

Hình 1 — Ngày 9 tháng 1 năm 2004, 18:10 GMT, London, vĩ độ 51°30′ Bắc, kinh độ 0°10′ Tây.

Điểm Mọc ở 11°34′ Sư Tử là nơi hoàng đạo giao với đường chân trời, điểm trên hoàng đạo đang mọc lên, như thể hiện trong hình 17. Vị trí hoàng đạo của Mặt Trăng tại 12°47′ Sư Tử vẫn chưa mọc, nhưng Mặt Trăng có vĩ độ Bắc, nằm cách đường hoàng đạo 5°02′ về phía Bắc. Bản thân Mặt Trăng đã mọc lên trên chân trời. Nếu bước ra ngoài và nhìn về phía Đông, sát đường chân trời, chúng ta sẽ thấy Mặt Trăng ở độ cao 2°14′ so với chân trời.

Hình 17.

Vậy chúng ta nên luận giải Mặt Trăng này như thế nào? Lá số thể hiện Mặt Trăng ở cung địa bàn một, nhưng xét vị trí thực của thiên thể, nó lại ở cung địa bàn mười hai. Vĩ độ, chiều thứ hai của lá số, không chỉ ảnh hưởng đến góc chiếu như chúng ta đã bàn ở trên, mà còn có thể ảnh hưởng đến việc xác định hành tinh thuộc cung địa bàn nào, từ đó ảnh hưởng đến cách luận giải.

Nhìn lại lá số trong hình 1, chúng ta thấy Sao Hải Vương nằm tại Điểm Lặn. Vị trí hoàng đạo của nó ở cung địa bàn bảy, cách Điểm Lặn 25′; và vì nó gần như nằm chính xác trên đường hoàng đạo, chỉ có vĩ độ 2′ Nam, nên vị trí thực của nó cũng ở cung địa bàn bảy, cao hơn chân trời 18′. Nếu hành tinh có vĩ độ bằng 0 hoặc rất nhỏ, sẽ không có sự sai lệch này.

Chúng ta nên xem sự sai lệch ấy có thể lớn đến mức nào. Nếu chỉnh lá số trong hình 1 về thời điểm sớm hơn bốn giờ, tức 14:10, chúng ta sẽ có Sao Thuỷ và Sao Diêm Vương đang lặn, như trong hình 18. Ở đây, trông như Sao Diêm Vương đã lặn, còn Sao Thuỷ sắp lặn; Sao Diêm Vương ở cung địa bàn sáu, còn Sao Thuỷ ở cung địa bàn bảy. Sao Thuỷ quả thực đang ở cao hơn chân trời 3°39′, nhưng Sao Diêm Vương lại ở cao hơn chân trời gần 6°; nó ở cao trên bầu trời hơn Sao Thuỷ. Mặc dù trên lá số, Sao Diêm Vương trông như đang ở cung địa bàn sáu, phải 43 phút nữa thiên thể này mới thực sự lặn, vào lúc 14:53, khi Điểm Lặn ở 4°07′ Ma Kết; lúc ấy, vị trí hoàng đạo của Sao Diêm Vương đã đi vào cung địa bàn sáu hơn 13°, ở phía dưới chân trời.

Điều quan trọng là vị trí hoàng đạo của hành tinh, hay vị trí thực của thiên thể ở trên hoặc dưới chân trời?

Hình 18.

Độ nghiêng và độ thăng thiên ~ Các hành tinh mọc và lặn

Việc mọc và lặn của các hành tinh được xác định bởi xích vĩ và xích kinh của chúng. Nếu một hành tinh có xích vĩ Bắc, thì khi quan sát từ Bắc bán cầu, thời gian nó ở trên chân trời sẽ dài hơn thời gian ở dưới; và càng ở xa xích đạo trời về phía Bắc, nó càng ở trên chân trời lâu hơn. Một số định tinh có xích vĩ lớn không bao giờ lặn. Mối quan hệ chính xác cần đến toán học, nhưng có một vài ví dụ khá thú vị.

Tại vĩ độ địa lý của London, một thiên thể có xích vĩ lớn hơn 38°30′ Bắc sẽ không bao giờ lặn. Thiên thể như vậy được gọi là thiên thể quanh cực (circumpolar). Hình 19 là ảnh phơi sáng dài chụp bầu trời phía Bắc, cho thấy các định tinh quanh cực có xích vĩ Bắc lớn. Ảnh do LCGS Russ cung cấp, tháng 10 năm 1982.

Hình 19.

Thời điểm một hành tinh hay ngôi sao mọc và lặn phụ thuộc vào xích kinh của nó; và từ xích vĩ, xích kinh của thiên thể cùng vị trí người quan sát, chúng ta có thể tính chính xác thời điểm nó mọc và lặn bằng những phương pháp toán học nâng cao. Xét về việc thiên thể nào ở trên hay dưới chân trời, những gì chúng ta nhìn thấy trên bầu trời không chỉ phụ thuộc vào một chiều, mà là hai.

Phần bàn luận về vị trí trong các cung địa bàn ở trên tập trung vào việc các hành tinh mọc và lặn. Việc thảo luận về các nóc cung địa bàn trung gian, các hệ thống cung địa bàn khác nhau, cũng như vị trí cung địa bàn của một hành tinh khi tính đến vĩ độ của nó là một chủ đề quá rộng đối với khuôn khổ bài viết này. Tuy vậy, tôi hy vọng chúng ta đã thấy rõ rằng vĩ độ hành tinh có thể ảnh hưởng đáng kể đến cách chúng ta nhìn nhận và luận giải lá số. Những câu hỏi tưởng chừng rất đơn giản, chẳng hạn một hành tinh nằm ở cung địa bàn một hay cung địa bàn mười hai, có thể không đơn giản như chúng ta vẫn nghĩ.

Tất cả những điều này dẫn đến một câu hỏi khác: chúng ta nên vẽ lá số như thế nào để thể hiện những vị trí nằm ngoài đường hoàng đạo ấy? Chúng ta có cần một dạng lá số mới không? Cũng như việc thảo luận về các hệ thống cung địa bàn, những cách biểu diễn lá số mới là một chủ đề cần nhiều dung lượng hơn khuôn khổ bài viết này cho phép. Tuy nhiên, nếu muốn tìm lại phần nào tinh thần ban đầu của chiêm tinh ngoài trời, thứ chiêm tinh quan sát các hành tinh trên bầu trời và ghi nhận vị trí thực của chúng chứ không chỉ vị trí hoàng đạo, có lẽ chúng ta sẽ cần tìm những cách biểu diễn lá số mới. Biết đâu đồ họa máy tính hiện đại có thể thay đổi cách chúng ta hiểu bầu trời, và cả cách chúng ta thực hành chiêm tinh. Hãy cùng chờ xem!

Những tài liệu sau có thể hữu ích cho những ai muốn tìm hiểu sâu hơn một số vấn đề được nêu trong bài.

Kỹ thuật dự đoán cổ điển định hướng sơ cấp (Primary Directions) dựa trên một số vấn đề đã được trình bày ở đây. Một công trình hiện đại rất hay, đi sâu hơn những gì khuôn khổ bài viết này cho phép, là Primary Directions của Martin Gansten, do The Wessex Astrologer xuất bản năm 2009.

Về các chi tiết toán học, đặc biệt là phần lượng giác, tài liệu chuẩn là Textbook on Spherical Astronomy của W. M. Smart, do Nhà xuất bản Đại học Cambridge xuất bản.

Các bài ghi chép trực tuyến về thiên văn học của Fiona Vincent tại Đại học St Andrews cũng cung cấp những phần giải thích hữu ích.

Write a comment