Odyssey của Nolan

Mình bước ra khỏi Odyssey với cảm giác vừa đi qua một hành trình rất dài. Đã rất lâu rồi mình chưa thể xem bộ phim nào liên tục gần 3h mà không có lấy một lần ngáp dài hay uể oải. Những con tàu, bão biển, quái vật, chiến trận và các vị thần tạo nên vẻ ngoài hùng vĩ của bộ phim có thể kéo ánh nhìn của mình đi xuyên suốt. Và rồi, ở lại lâu hơn trong mình là câu chuyện về một con người phải tiếp tục cuộc sống sau chiến thắng do chính mình tạo ra. Odysseus trở về từ thành Troy với danh tiếng của một người anh hùng, nhưng cuộc đời ông đã vỡ vụn ngay từ khoảnh khắc con ngựa gỗ khiến cổng thành được mở. Mười năm lênh đênh sau chiến thắng, giống như thời gian cần thiết để ông hiểu hết cái giá phải trả của một ý tưởng từng được ca ngợi là thiên tài. Một chiếc bóng quá dài.

Đây cũng là điều mình thấy Christopher Nolan làm rất thành công. Odyssey vốn là một trường ca khó tiếp cận đối với khán giả phổ thông. Khoảng cách gần ba nghìn năm, hệ thống thần thoại dày đặc, lối kể truyền khẩu và những phong tục xa lạ dễ khiến Homer trở thành một cái tên được kính nhi viễn chi =)) thề luôn, mình học chuyên Văn nhưng rất ngại đọc Homer, chỉ dám nhặt nhảnh vài mẩu thơ nhỏ để dịch share cho vui thôi. Nhưng với tài năng và kinh nghiệm của mình, Nolan đã tìm thấy thứ ngôn ngữ điện ảnh đủ thuyết phục để người xem có thể bước vào tác phẩm bằng cảm giác. Ông quay bộ phim trong 91 ngày tại sáu quốc gia, dùng hơn hai triệu feet phim IMAX và còn thúc đẩy việc cải tiến máy quay để định dạng vốn gắn với những đại cảnh rộng lớn có thể tiến gần hơn đến gương mặt, ánh mắt và những cuộc đối thoại thân mật. Nhờ vậy, thế giới sử thi vừa giữ được quy mô bao la, vừa mở ra đủ gần để người xem cảm thấy nỗi sợ, sự hổ thẹn và niềm khao khát trở về đang vận động rõ nét và cụ thể bên trong một con người. Điều này khiến nhiều bộ phim IMAX khác sẽ sao chép về sau.

Biển trong phim của Nolan mang nhiều hơn chức năng của một bối cảnh. Nó là khoảng không gian nằm ngoài khả năng kiểm soát của con người, là nơi mọi danh hiệu trở nên nhỏ bé và mọi kế hoạch đều có thể bị một cơn gió làm cho chệch hướng. Các vị thần cũng hiện diện qua cùng cách thức. Họ xuất hiện trong thiên nhiên, trong những tai họa bất ngờ, trong gương mặt người sống và ký ức về người đã chết. Nolan cho phép thần thoại giữ được sự huyền bí vốn có, nhưng đồng thời lại mô tả tâm lý nhân vật đủ rõ ràng. Poseidon có thể là cơn giận dữ của biển, cũng có thể là hậu quả kéo dài của lòng kiêu ngạo. Athena có thể là nữ thần thật sự đang dẫn đường, cũng có thể là lương tâm của Odysseus ám ảnh một khuôn mặt mà ông suốt đời không thể quên.

Mình nghĩ hành trình của Odysseus thực ra đã bắt đầu trước lúc con thuyền rời thành Troy. Nó bắt đầu từ con ngựa gỗ, từ khoảnh khắc trí thông minh của một người mở được cánh cổng mà mười năm chiến tranh vẫn chưa thể phá vỡ. Trong lịch sử văn học, con ngựa thành Troy thường được nhớ đến như đỉnh cao của mưu lược quân sự. Nolan đặt nó dưới ánh sáng của những gì xảy ra sau đó. Khi cánh cổng mở ra, thành Troy bị đốt cháy, người dân bị giết, phụ nữ bị bắt làm nô lệ, đền thờ bị xúc phạm và một nền văn minh đi đến chỗ sụp đổ. Ý tưởng thông minh ấy đã chiến thắng một cuộc chiến, đồng thời giải phóng những sức mạnh mà chính người nghĩ ra nó cũng không còn khả năng kiểm soát. Hình ảnh Odyssey bất lực trước biển lửa đã được Nolan lặp lại quá nhiều lần, đến nỗi mình quên chẳng đếm được.

Nolan đặt con ngựa gỗ cạnh khái niệm xenia, được bộ phim gọi là “luật của Zeus”. Trong thế giới Hy Lạp cổ, lòng hiếu khách là một cam kết thiêng liêng giữa người chủ nhà và người lữ khách. Địa hình gồm nhiều đảo, những chuyến đi dài và sự bất trắc của biển cả khiến con người thường xuyên phải giao phó mạng sống của mình cho lòng tốt của người xa lạ. Một người khách bước vào nhà cần được cho nước uống, thức ăn và nơi nghỉ; đổi lại, người ấy phải tôn trọng mái nhà đã cưu mang mình. Con ngựa thành Troy đã lợi dụng chính niềm tin ấy. Người Troy nhận một món quà vào thành, còn bên trong món quà là những chiến binh chờ đợi để giết họ. Với Nolan, đây là thời điểm Odysseus dùng trí thông minh để phá vỡ nền tảng giúp những con người xa lạ còn có thể tin tưởng lẫn nhau.

Mình rất thích cách mà bộ phim dẫn dắt Odysseus dần nhận ra giới hạn của năng lực từng làm nên tên tuổi của ông. Trí thông minh giúp ông nhìn ra một con đường dẫn vào thành Troy, nhưng nó không lại không gợi ý cho ông làm thế nào để sống cùng hậu quả sau ý tưởng đó. Một ý tưởng có thể giải quyết vấn đề trước mắt và đồng thời tạo nên một chuỗi những vấn đề to lớn hơn, sâu sắc hơn, và trượt dài qua nhiều thế hệ. Nolan từng nói về sự tương đồng giữa Odysseus và Oppenheimer: cả hai đều là những người có khả năng tạo ra một công cụ hủy diệt, rồi phải sống trong cùng câu hỏi “Liệu việc một người có khả năng làm một điều gì đó, có đồng nghĩa với việc họ nên làm điều đó hay không?”

Kể từ đó, chiến thắng của Odysseus không còn đứng riêng trong hào quang. Nó kéo theo những xác người, những thành phố cháy rụi, sự tan rã của một trật tự và cái chết của chính những người đã đi theo ông. Mười năm trở về vì thế giống một khoảng thời gian chuộc lỗi hơn là chuyến phiêu lưu nối dài. Mỗi hòn đảo buộc Odysseus nhìn thấy thêm một phần hậu quả do mình tạo ra. Mỗi người bạn chết đi khiến lời giải thích “đó là chiến tranh” ngày càng trở nên nghèo nàn và đi vào ngõ cụt. Càng gần Ithaca, ông càng phải đối diện với câu hỏi khó hơn, về việc làm sao để sống sót: một người đã đem tai họa đến cho quá nhiều người còn có thể trở về nhà trong tư cách nào?

Athena trong phim là một trong những sáng tạo khiến mình ám ảnh nhất. Nữ thần mang gương mặt của cô gái trẻ bị chém đầu trong đền thờ Athena giữa lúc thành Troy bị tàn phá. Gương mặt ấy đi theo Odysseus lên thuyền, đi qua các hòn đảo và xuất hiện vào những lúc lương tâm ông dao động. Nolan để ngỏ khả năng Athena thật sự đã chọn khuôn mặt của nữ tư tế làm hình hài, hoặc Odysseus đang trò chuyện với ký ức về một người vô tội mà mình đã chứng kiến bị sát hại. Dù đọc theo hướng nào, sự hiện diện ấy vẫn mang sức nặng của một lời buộc tội. Vị nữ thần trí tuệ giờ đây nhìn ông bằng gương mặt của một nạn nhân. Trí thông minh từng giúp Odysseus chiến thắng phải dừng trước đôi mắt của người đã chết vì chiến thắng đó.

Hình ảnh này làm cho Athena trở nên gần gũi với người xem hôm nay. Một vị thần cổ đại có thể xa lạ, còn khuôn mặt của một cô gái vô tội bị giết trong nơi thiêng liêng lại chạm thẳng vào cảm thức đạo đức. Nolan đưa thần thoại vào tâm trí bằng một chuyển động điện ảnh: từ bức tượng bị xúc phạm đến gương mặt của người đã chết, từ chiến trường bên ngoài đến ký ức bên trong. Athena dần trở thành một khả năng nhìn vào điều mình từng cố gắng tránh né. Mỗi khi nàng xuất hiện, Odysseus lại được kéo về với phần sự thật trần trụi mà danh tiếng của người chiến thắng đã che khuất.

Chi tiết Sinon cũng giúp bộ phim mở rộng câu chuyện vượt ra ngoài trường ca của Homer. Sinon không xuất hiện trong Odyssey của Homer. Nhân vật này được Nolan mượn từ Aeneid của Virgil, thiên sử thi La Mã kể về những người thành Troy còn sống sót sau khi thành phố sụp đổ. Trong câu chuyện cổ, Sinon là người lính Hy Lạp ở lại bên con ngựa gỗ, giả vờ bị đồng đội bỏ rơi và thuyết phục người Troy đưa món quà ấy vào thành.

Chi tiết Sinon của Nolan được thay đổi, khiến toàn bộ câu chuyện về con ngựa thành Troy trở nên đau đớn hơn. Anh xung phong ở lại với tư cách người trao quà, nhận lấy phần việc nguy hiểm vì tin vào người thủ lĩnh mình đã theo suốt cuộc chiến. Trong suy nghĩ của Sinon, con ngựa là một lễ vật dâng lên Athena, còn nhiệm vụ của anh là đứng trước người Troy và dùng chính danh dự của mình để bảo chứng cho món quà ấy. Anh bước vào thành bằng lòng ngay thẳng của một người lính đã nhận lệnh và quyết tâm hoàn tất cam kết, hoàn toàn không biết rằng Odysseus cùng những chiến binh khác đang ẩn bên trong con ngựa, chờ đêm xuống để mở cổng thành.

Vì thế, Sinon vừa là người trung thành nhất với Odysseus, vừa là người bị Odysseus phản bội sâu sắc nhất. Người thủ lĩnh đã lấy lòng trung thành của anh làm một phần của mưu kế, dùng sự ngay thẳng của anh để khiến lời nói dối trở nên đáng tin. Sinon nghĩ rằng mình đang trân trọng trao đi một lễ vật thiêng liêng, anh tận hiến không tiếc gì mạng sống, nhưng món quà ấy lại chứa quân lính và cái chết. Anh tưởng mình đang giữ lời thề, trong khi lời thề mang tên anh đã bị biến thành công cụ phá vỡ luật của Zeus. Đây là bi kịch đặc biệt của Sinon: anh bị đẩy vào vị trí phản bội điều mình muốn bảo vệ. Theo luật hiếu khách, một món quà được trao trong hòa bình phải mang theo thiện chí của người tặng. Người nhận mở cửa vì tin rằng người trao quà cũng đang đứng trong cùng một trật tự thiêng liêng. Sinon thật lòng tin vào món quà mình mang đến, nên người Troy cũng có lý do để tin anh. Chính sự chân thật ấy đã giúp lời nói dối của Odysseus đi qua cổng thành.

Khi con ngựa mở ra và quân Hy Lạp tràn xuống, Sinon mới hiểu rằng danh dự của mình đã được dùng để che giấu một cuộc thảm sát. Anh không chỉ bị bỏ lại cho người Troy giết chết. Anh còn phải chết trong thân phận của một kẻ lừa đảo, dù chính mình cũng là người bị lừa. Lòng trung thành từng khiến anh nhận nhiệm vụ đã kéo anh vào một hành động phản bội luật thiêng mà anh không hề lựa chọn. Bởi vậy, khi Sinon gặp lại Odysseus trong cõi chết, nỗi giận dữ của anh nhiều hơn sự oán trách của một người lính bị bỏ rơi. Anh đã trao mạng sống, lòng tin và danh dự cho vị thủ lĩnh của mình, rồi nhận ra cả ba đều được sử dụng như những vật liệu trong một kế hoạch mà anh không được quyền biết rõ. Odysseus đã khiến anh trở thành đồng phạm trong chính sự phản bội đã giết chết anh.

Bi kịch ấy làm nổi bật một khía cạnh rất đáng sợ của quyền lực. Người ngay thẳng vẫn có thể gây ra tai họa khi họ đặt toàn bộ lương tâm của mình vào tay một người lãnh đạo thiếu đạo đức. Sinon giữ trọn cam kết với Odysseus, nhưng Odysseus đã không giữ cam kết đối với anh. Từ đó, lòng trung thành bị tách khỏi sự thật và trở thành công cụ phục vụ cho tham vọng của người khác.

Đặt Sinon cạnh những kẻ ở lại Ithaca, sự tương phản cũng hiện ra rõ hơn. Antinous từng tìm cách trốn tránh việc ra trận, rồi sống hèn nhát suốt những năm chiến tranh trong sự an toàn, chờ cơ hội chiếm lấy ngôi nhà và người vợ của Odysseus. Sinon ra trận, tình nguyện nhận phần nguy hiểm nhất và giữ lời đến tận lúc chết. Một người dùng mọi cách để bảo toàn mạng sống, người kia trao cả mạng sống cho một cam kết. Trớ trêu thay, người can đảm và trung thành lại trở thành nạn nhân của chính phẩm chất tốt đẹp trong mình, còn kẻ ham sống vẫn có thể ở nhà nói về quyền lực, danh dự và tư cách kế vị.

Sinon vì thế đại diện cho những con người đặt lòng tin vào một lý tưởng, một tổ chức hay một người lãnh đạo, rồi quá muộn mới biết sự tận tâm của mình đã phục vụ cho điều gì. Anh nhắc nhớ rằng trung thành luôn cần đi cùng sự thật. Một lời thề chỉ còn giữ được phẩm giá khi người nhận lời thề cũng tôn trọng sự tự do và lương tâm của người đã trao nó. Khi sự thật bị che giấu, lòng trung thành dễ trở thành một hình thức hiến tế, trong đó người hy sinh thậm chí còn không biết mình đang bị đặt lên bàn thờ của tham vọng nào.

Và có lẽ đây là tội lỗi sâu thẳm nhất của Odysseus. Ông đã dùng trí thông minh để biến một người ngay thẳng thành lời nói dối hoàn hảo. Con ngựa thành Troy phá vỡ luật của Zeus bằng một món quà giả dối. Sinon khiến sự vi phạm ấy trở nên đau đớn hơn, bởi ngay bên ngoài món quà giả ấy lại đại diện bằng một con người rất thật lòng. Odysseus không chỉ giấu binh lính trong bụng ngựa. Ông còn giấu cả sự phản bội của mình bên trong lòng trung thành của một người khác.

Sự xuất hiện của Sinon khiến hành trình trở về của Odysseus có thêm một món nợ cần hoàn tất. Sinon đã trao lòng trung thành, danh dự và mạng sống cho người thủ lĩnh mình tin tưởng, rồi chết trong thân phận của một kẻ phản bội dù chính anh cũng bị lừa. Cái chết ấy khiến câu chuyện về thành Troy không thể khép lại bằng chiến thắng khải hoàn. Những người đã tin tưởng vào Odysseus vẫn nằm lại phía sau, mang theo những lời hứa chưa được thực hiện và những cái tên chưa được gọi lên một cách đủ trân trọng. Một vị chỉ huy có thể trở về trong hào quang, nhưng trách nhiệm với người đã chết vẫn tiếp tục đi cùng ông. Có lẽ vì vậy mà phần kết của Nolan còn đưa Odysseus đi xa hơn Ithaca. Trở về với Penelope và Telemachus giúp ông hoàn tất lời hứa với gia đình; chuyến đi tiếp theo hướng đến những người đã trao đời mình cho ông, để tri ân, tưởng niệm và nhận lấy phần hậu quả thuộc về thế hệ của mình. Phía chân trời vẫn còn những lời hứa khác đang đợi được hoàn thành.

Từ đây, biển cả dần mở ra như một bản đồ của tâm thức. Mỗi hòn đảo chạm vào một nhu cầu rất chân thật trong mỗi người: khao khát chiến thắng, được nghỉ ngơi, được yêu thương, được thấu hiểu, được sống mãi, hoặc đơn giản là được quên đi những điều quá đau đớn. Vì chạm đúng vào những nhu cầu ấy, các cám dỗ trong Odyssey không hiện ra với vẻ đáng sợ ngay từ đầu. Chúng thường mang một diện mạo đẹp đẽ, dịu dàng và đầy sức thuyết phục. Helen mang vẻ đẹp đủ sức kéo các vị vua cùng cả một thế hệ vào chiến tranh. Con ngựa thành Troy mang vẻ đẹp của trí thông minh, danh tiếng và một chiến thắng tưởng như hoàn hảo. Siren trao đi lời hứa về tri thức, và khả năng lắng nghe. Calypso đem đến sự chăm sóc, bình yên và cuộc sống bất tử. Hoa sen làm ký ức dịu xuống, để những khuôn mặt đã chết và lời hứa ở quê nhà dần chìm vào một lớp sương mù êm ái.

Mỗi nơi đều trao cho Odysseus một điều ông thật sự cần vào đúng lúc mình yếu đuối nhất. Đổi lại, ông có nguy cơ đánh mất một phần sâu hơn trong mình: ký ức về quê hương, trách nhiệm với người đã khuất, tình yêu dành cho Penelope, hay ý thức về con đường mình còn phải tiếp tục bước đi. Các hòn đảo vì thế không chỉ thử thách khả năng sống sót của người anh hùng. Chúng thử xem sau chiến tranh, mất mát và những năm dài lênh đênh, ông còn nhớ được mình là ai, đã hứa những gì và muốn trở về với phần nào trong chính mình.

Nolan đã ghép câu chuyện của Calypso với hòn đảo của những người ăn hoa sen, trong khi Homer kể đây là hai chặng khác nhau. Ở trường ca, những người ăn hoa sen xuất hiện khá sớm trong hành trình; loài cây ấy khiến thủy thủ quên quê hương và không còn mong muốn trở về. Calypso sống trên đảo Ogygia, giữ Odysseus bên mình suốt nhiều năm và hứa ban cho ông sự bất tử. Trong phim, Calypso trao hoa sen cho Odysseus như một phương thuốc làm dịu đi ký ức chiến tranh. Nàng hiện ra với hình ảnh một người chăm sóc tâm hồn đang giúp ông giảm bớt đau đớn. Khi ký ức trở lại và Odysseus nhớ ra điều mình cần hoàn thành, Calypso để ông ra đi.

Sự kết hợp này tạo nên một tầng nghĩa dịu dàng. Odysseus đã đi qua quá nhiều máu, gió, đói khát và mất mát. Hòn đảo của Calypso cho ông một nơi để dừng lại và nghỉ ngơi. Hoa sen làm những khuôn mặt đã chết mờ dần, làm thành Troy lùi xa và làm Ithaca cũng dần tan biến khỏi trí nhớ. Cảm giác ấy gần với một giấc ngủ sâu sau nhiều năm kiệt sức. Người xem có thể hiểu vì sao ông muốn ở lại, bởi sự quên lãng trong trường hợp này mang dáng vẻ của lòng thương xót.

Đây là một trong những chỗ mình thấy Nolan sáng tạo rất hiệu quả khi đưa thơ cổ đến với khán giả hôm nay. Hai biểu tượng được ghép lại thành một trải nghiệm tâm lý liền mạch: Calypso là nơi trú ẩn, hoa sen là lớp chăn phủ lên ký ức, còn sự bất tử là lời hứa rằng con người có thể ở mãi trong trạng thái ấy mà chẳng cần quay về đối diện với hậu quả và trách nhiệm vẫn còn trước mắt. Sự nguy hiểm nằm trong độ dịu dàng. Một nhà tù thô bạo thường khiến người ta tìm cách thoát ra, nhưng một nơi đủ đẹp, đủ ấm và đủ bình yên có thể khiến con người tự nguyện quên rằng mình từng có một con đường phải đi.

Nếu đặt hoa sen vào đời sống hiện đại, mình nghĩ đến rất nhiều trạng thái an trú khiến ta từ từ quên đi mục đích ban đầu. Đó có thể là giải trí vô tận, mạng xã hội, sự tiện nghi, những cuộc tranh luận kéo dài, vài thành công nhỏ khiến mình cảm thấy đã đi đủ xa, hoặc cả những trải nghiệm tâm linh đem đến sự dễ chịu nhưng thiếu khả năng chuyển hóa đời sống. Ta vẫn thức dậy, làm việc, gặp gỡ và bận rộn. Chỉ có lời hứa từng dành cho chính mình trở nên xa dần. Một ngày nhìn lại, ta không còn nhớ vì sao mình từng lên đường. Hoa sen đáng sợ bởi nó làm quá trình ấy diễn ra rất êm ái. Ta ít cảm thấy mình đang bị lấy đi mất điều gì. Nỗi đau dịu xuống, xung đột lắng lại, thời gian trôi trong một nhịp độ mềm mại. Người ta dễ gọi trạng thái ấy là bình an. Trong khi đó, bình an chân thật thường giúp ý thức sáng rõ hơn, còn hoa sen phủ lên ý thức một màn sương dễ chịu. Một bên giúp ta trở lại với đời sống; bên kia làm ta quên luôn đời sống mình từng muốn trở về.

Mình suýt quên về Siren, những nàng quỷ biển. Chúng biết ông muốn nghe điều gì, và có thể dụ dỗ ông bởi những tri thức nào. Những Siren, về sau thường được hình dung như các nàng tiên cá, đã không dùng sức mạnh để giữ con thuyền lại. Tiếng hát của họ chạm đúng vào nơi sâu thẳm mà mỗi người luôn mong có ai đó nói thay lòng mình

“What you most want is what you most can’t have. And what you most can’t have is what you already had and lost.”

Tạm dịch cho mùi mẫn là “Điều mình khao khát nhất thường nằm ở nơi đời này chẳng còn trao lại. Và thứ xa khỏi tầm tay nhất, đau đớn thay, lại là điều từng thuộc về mình – từng ấm áp, từng nguyên vẹn – rồi một ngày bị chính mình đánh mất.”

Lời ca thật sự của Siren trong Odyssey, quyển XII, câu 184–191, lại hướng đến một cám dỗ hơi khác, mình tạm hiểu:

“Hãy ghé lại đây, Odysseus lừng danh, niềm kiêu hãnh lớn lao của người Achaea. Hãy cho con thuyền đen dừng lại, để nghe tiếng hát của chúng ta. Chưa một người nào đi qua miền biển này mà chưa lặng lòng trước giọng ca ngọt như mật. Kẻ ấy rồi sẽ rời đi trong mê đắm, mang theo nhiều hiểu biết hơn trước. Bởi chúng ta biết tất cả những gì người Argos và người Troy đã chịu đựng trên cánh đồng rộng lớn ấy theo ý muốn của thần linh; chúng ta cũng biết mọi điều đang sinh thành trên mặt đất nuôi sống muôn loài.”

Trong Homer, Siren dụ dỗ Odysseus bằng tri thức. Họ biết những gì đã xảy ra ở thành Troy, biết nỗi đau của cả hai phía và biết mọi điều đang diễn ra trên thế gian. Tiếng hát ấy đánh trúng vào sự tò mò, lòng kiêu hãnh và khao khát hiểu biết của Odysseus. Ông có thể nghe câu chuyện về chính mình được cất lên bởi những sinh vật biết tất cả. Ông có thể biết cuộc đời mình mang ý nghĩa gì, biết người khác đã kể gì về chiến thắng của mình và có lẽ biết cả điều tương lai đang chờ đợi.

Nolan chuyển sức hấp dẫn ấy từ tri thức sang mất mát. Siren trong phim hát về thứ con người khao khát mà chẳng thể có, nhất là thứ từng thuộc về mình rồi đã đánh mất. Sự thay đổi này rất hợp với một Odysseus mang chấn thương chiến tranh. Điều ông thiếu thốn sâu thẳm có lẽ chẳng phải thêm một chiến thắng hay một bí mật của vũ trụ. Ông muốn quay lại được làm người đàn ông từng tồn tại trước thành Troy, muốn các đồng đội sống lại, muốn Ithaca còn nguyên vẹn như trong ký ức, muốn trở về nhà mà không phải mang theo dấu vết máu tanh của cả một thành phố.

Và đó chính là điều không ai có thể trao lại cho ông. Người chết vẫn nằm lại. Thành Troy đã cháy rụi. Sự ngây thơ của một người trước khi gây ra tai họa cũng đã biến mất. Một con người có thể trở về quê nhà, nhưng chẳng thể quay về đúng thời điểm mình từng rời đi. Penelope đã già hơn, Telemachus đã lớn lên nhưng yếu ớt trong nhiều năm thiếu vắng bóng cha, Ithaca đã thay đổi, còn bản thân Odysseus cũng trở thành một người khác. Siren hát về khoảng cách ấy: khoảng cách giữa ngôi nhà thật sự đang chờ ông và ngôi nhà nguyên vẹn trong ký ức mà ông sẽ chẳng bao giờ còn gặp lại.

Vì vậy, câu hát mang một nỗi buồn lớn hơn sự cám dỗ thông thường. Nó nhắc rằng đôi khi thứ ta muốn nhất đã từng ở trong tay mình. Ta từng có tuổi trẻ, từng có niềm tin, từng có một người bên cạnh, từng có cơ hội nói một lời tử tế, từng có một mái nhà còn nguyên vẹn. Đến lúc hiểu được giá trị của điều ấy, thời gian đã đi qua. Siren không cần hứa cho Odysseus một kho báu xa lạ. Họ chỉ cần mở lại cánh cửa dẫn đến những gì ông từng yêu và khiến ông tin mình có thể bước ngược vào đó. Odysseus hiểu sức mạnh của tiếng hát nên yêu cầu đồng đội trói mình vào cột buồm. Ông không tiếp tục đặt cược vào sự mạnh mẽ của bản thân trong khoảnh khắc hiện tại, khoảnh khắc này cho thấy cái tôi ngạo nghễ của tuổi trẻ muốn thay đổi quyết định của các vị thần đã sụp đổ. Ông nhận ra sự yếu đuối của mình, vì thế tạo ra một cam kết từ trước, vào lúc tâm trí còn sáng rõ, để bảo vệ mình trong giờ phút ham muốn lấn át mọi lý trí. Cột buồm vì thế trở thành một hình ảnh đẹp về kỷ luật. Kỷ luật bắt đầu từ sự thành thật rằng con người có những lúc rất dễ bị cuốn đi. Ta cần những nguyên tắc, lời hứa và người đồng hành đủ vững để giữ mình lại khi tiếng hát riêng của mình cất lên.

Hình ảnh ấy cũng liên quan sâu sắc đến tình yêu. Một mối quan hệ lâu dài luôn đi qua những thời điểm cảm xúc thay đổi, cám dỗ xuất hiện, mệt mỏi tích tụ và con người muốn buông bỏ những gì mình đã từng lựa chọn. Cam kết giống như chiếc cột buồm được dựng lên vào lúc cả hai còn nhìn thấy rõ điều mình trân trọng. Nó không thay thế tình yêu, nhưng có thể giúp tình yêu có một hình hài bền bỉ để đi qua những lúc trái tim bị kéo về nhiều hướng.

Từ đây, mình càng thấy vai trò của Penelope lớn hơn một người vợ ngồi chờ chồng trở về. Suốt hai mươi năm, nàng không chỉ giữ mình, nàng còn giữ cho thành trì Ithaca đứng vững. Mười năm Odysseus đi đánh trận và mười năm ông lênh đênh trên biển cũng là hai mươi năm Penelope phải bảo vệ một ngôi nhà thiếu người cai trị, nuôi lớn Telemachus, đối phó với những kẻ cầu hôn và gìn giữ ký ức về một người có thể đã chết từ lâu. Sự thủy chung của nàng mang tính chủ động. Mỗi ngày chờ đợi là một ngày nàng tiếp tục giữ gìn trật tự, quyền thừa kế và niềm tin rằng lời hứa giữa hai người vẫn còn giá trị.

Penelope là thành trì mà Odysseus thật sự muốn trở về. Ithaca có đất đai, cung điện và ngai vàng, nhưng chính sự kiên định của nàng giữ cho nơi ấy còn ý nghĩa như một mái nhà. Nếu Penelope từ bỏ, cuộc trở về của Odysseus sẽ chỉ còn là việc một người đàn ông quay lại chiếm lấy tài sản cũ. Nhờ nàng, hành trình ấy vẫn hướng về một mối quan hệ, một lời hứa và một đời sống chung từng bị chiến tranh cắt ngang.

Nolan đặt Penelope trong sự tương phản với Clytemnestra, vợ của Agamemnon. Cả hai đều là những người phụ nữ phải chờ đợi chồng trở về từ thành Troy, nhưng thời gian đã nuôi dưỡng trong họ hai trạng thái hoàn toàn khác nhau. Penelope giữ lấy mái nhà. Clytemnestra giữ lấy nỗi oán hận. Khi Agamemnon trở về, ông bị chính người vợ của mình giết chết. Tuy nhiên, câu chuyện của Clytemnestra bắt đầu từ một vết thương quá lớn để có thể rút gọn thành sự phản bội của một người vợ. Trước khi đoàn thuyền Hy Lạp ra khơi, Agamemnon đã hiến tế con gái Iphigenia để đổi lấy gió thuận đưa quân đến Troy. Nolan đưa câu chuyện này vào phần gặp gỡ giữa Odysseus và Agamemnon trong cõi chết, kết hợp chất liệu từ Odyssey với truyền thống bi kịch về nhà Atreus.

Cái giá của tham vọng hiện ra rất rõ ở đây. Agamemnon muốn có gió để tiến quân. Đổi lại, ông đặt con gái của mình lên bàn hiến tế. Cuộc chiến còn chưa bắt đầu mà mái nhà của ông đã bị phá hủy từ bên trong. Ông có thể trở về với danh hiệu thống soái chiến thắng thành Troy, nhưng người vợ của ông không bao giờ có thể quên rằng chiến thắng ấy được mua bằng máu của con mình. Clytemnestra giết chồng và tiếp tục đẩy gia đình vào vòng báo thù, song mầm mống đầu tiên đã được gieo từ khoảnh khắc Agamemnon chấp nhận đánh đổi điều thiêng liêng nhất để đạt được mục tiêu.

Hiến tế trong thần thoại thường đặt con người trước câu hỏi về việc một người sẵn sàng dâng hiến điều gì để đổi lấy thứ mình muốn? Khi tham vọng quá lớn, con người dễ đem những điều thuộc về người khác lên bàn cân. Một vị vua muốn chiến thắng và người con gái phải chết. Một vị tướng muốn danh tiếng và hàng nghìn người lính phải bỏ mạng. Một người muốn chứng minh mình đúng và cả gia đình phải sống cùng hậu quả. Điều đáng sợ nằm ở chỗ người đưa ra quyết định thường gọi sự hy sinh ấy bằng những cái tên cao quý: nghĩa vụ, vinh quang, vận mệnh, lợi ích lớn hơn. Người bị hiến tế lại hiếm khi được quyền lựa chọn.

Penelope và Clytemnestra vì vậy đại diện cho hai kết quả khác nhau của việc chờ đợi sau chiến tranh. Một người vẫn còn đủ niềm tin vào mối quan hệ để giữ gìn mái nhà. Người kia đã chứng kiến chồng mình đặt quyền lực cao hơn sinh mạng của con gái, nên sự trở về chỉ có thể mở lại vết thương. Sự đối lập này cũng khiến lòng thủy chung của Penelope có chiều sâu hơn. Nàng giữ lời vì vẫn còn một điều đáng để giữ.

Suốt hai mươi năm, Penelope bảo vệ Ithaca, nuôi lớn Telemachus và gìn giữ hình ảnh của Odysseus như một niềm tin gần với tín ngưỡng. Người chồng trong ký ức đã trở thành điểm tựa giúp nàng chống chọi với những kẻ cầu hôn, với sự bất định và cả khả năng ông đã chết từ rất lâu. Thế nhưng vào giây phút nhận ra người đang đứng trước mặt mình thực sự là Odysseus, Penelope cũng nhận ra nỗi kinh hoàng mà nàng đã thấp thỏm chờ đợi suốt ngần ấy năm lại ở trong hình bóng của chồng mình

“Các anh chính là những người đến từ biển.”

Câu nói ấy mang theo toàn bộ nỗi đau của một người đã dành hai mươi năm để chờ chồng, rồi phải đối diện với sự thật rằng người trở về cũng thuộc về đoàn quân từng đem chiến tranh đến những mái nhà khác. Trong mắt Penelope, Odysseus vừa là người nàng yêu, vừa là vị tướng đã nghĩ ra con ngựa thành Troy; vừa là người chồng nàng từng mong ngóng, vừa là một trong những người từ biển bước lên bờ, mang theo lửa, gươm giáo và sự hủy diệt. Nàng nhìn thẳng vào phần đời mà Odysseus muốn để lại phía sau, nhìn thấy những người vợ khác cũng từng chờ chồng, những đứa trẻ mất cha và những thành trì đã cháy rụi vì chiến thắng của anh hùng. Tình yêu khiến nàng nhận ra ông, còn phẩm giá buộc nàng phải tự hỏi liệu người đàn ông ấy đã trở thành ai sau hai mươi năm xa cách.

Vì thế, cuộc đoàn tụ vẫn còn một thử thách cuối cùng. Penelope không thể trao lại mái nhà chỉ dựa trên ký ức, danh tính hay chiến công. Odysseus cần chứng minh rằng người trở về đã hiểu được cái giá của những gì mình gây ra, đủ can đảm nhận lấy trách nhiệm và đủ khiêm nhường bước vào ngôi nhà này với tư cách một người chồng, một người cha, một con người biết kính trọng những giới hạn thiêng liêng. Nàng đã giữ thành trì suốt hai mươi năm; giờ đây, nàng giữ cả ngưỡng cửa cuối cùng của phẩm giá. Odysseus chỉ thật sự trở về khi có thể đi qua ngưỡng cửa ấy.

Lòng thủy chung của Penelope vì vậy chứa đựng nhiều hơn sự chờ đợi. Nàng bảo vệ lời hứa, đồng thời bảo vệ ý nghĩa của lời hứa khỏi sự tàn phá của chiến tranh. Tình yêu của nàng không bao dung đến độ bỏ qua tất cả những sai trái, không tẩy trắng lịch sử của một kẻ khát máu như Calypso. Nó đòi hỏi Odysseus phải trưởng thành đến mức xứng đáng với lòng tin trung thành này. Penelope chờ ông trở về, và khi ông đã đứng trước mặt mình, nàng còn buộc ông phải trở về với phần người sâu thẳm trong chính ông.

Trong cách kể của Nolan, tình yêu giữa Odysseus và Penelope dần trở thành chiếc la bàn giữ cho câu chuyện còn có thể hướng về một nơi nào đó. Calypso có vẻ đẹp mê ảo, khả năng thư giãn và lãng quên sai lầm. Siren có khả năng mời gọi những gì đã mất. Ithaca chỉ trao cho Odysseus một người vợ đã già, một đứa con ông hầu như chưa từng nuôi dưỡng và một vương quốc đầy những vấn đề đang chờ được giải quyết. Vậy mà ông vẫn phải trở về. Tình yêu ở đây gắn liền với việc lựa chọn một đời sống hữu hạn, nhiều trách nhiệm và đầy những điều cần sửa chữa.

Odysseus yêu Penelope bằng cách tiếp tục đi về phía nàng, ngay cả khi bản thân chưa biết phải đối diện với nàng ra sao. Penelope yêu Odysseus bằng cách giữ một chỗ cho ông trong ngôi nhà suốt hai mươi năm, dù mỗi ngày trôi qua đều làm hy vọng trở nên mong manh hơn. Cả hai người đều phải chăm sóc lời hứa trong sự vắng mặt của người kia. Chính sự tận tâm ấy giúp họ còn nhận ra nhau sau khi thời gian đã thay đổi gần như mọi thứ.

Mình rất ngưỡng mộ tình yêu này, dù có nhiều bài viết mổ xẻ rất cực đoan về xu hướng kham nhẫn và kiên định của Penelope. Trong mọi mối quan hệ, tình cảm tạo nên sức hút đầu tiên, còn cam kết và sự tận tâm giúp hai người đi qua thời gian. Cam kết là việc tiếp tục hành động theo điều mình đã lựa chọn, kể cả khi cảm xúc không còn ở trạng thái hưng phấn nhất. Tận tâm là khả năng nhớ rằng đời sống của người kia cũng đang chịu tác động từ quyết định của mình. Một lời hứa đủ sâu sắc và bền bỉ luôn đòi hỏi con người phải lớn lên để có thể tiếp tục mang theo nó.

Khi Odysseus trở về, bộ phim cũng cho thấy sự đoàn tụ chưa thể xóa sạch hai mươi năm đã mất. Một cái ôm không đưa Telemachus trở lại thành đứa trẻ. Chiến thắng trước những kẻ cầu hôn không làm những người lính sống lại. Penelope và Odysseus cần gặp nhau như hai con người đã bị thời gian biến đổi, rồi tìm ra cách bước tiếp ngay từ nơi họ đang đứng. Có lẽ tình yêu trưởng thành bắt đầu từ chỗ nhận ra người mình chờ đợi đã trở thành một người khác, đồng thời vẫn sẵn lòng tìm hiểu con người mới đang đứng trước mặt.

Phần kết Nolan sáng tạo cho bộ phim khiến chủ đề này mở rộng hơn nữa. Sau khi trở về Ithaca và trao ngai vàng cho Telemachus, Odysseus lên thuyền đi về phía tây cùng Penelope. Đây là thay đổi lớn so với kết thúc quen thuộc của trường ca. Cuộc hành trình cuối hướng đến việc tưởng niệm những người đã chết và hoàn tất món nợ mà Odysseus còn mang theo. Telemachus ở lại cai trị Ithaca, trong khi cha mẹ anh bước vào một chuyến đi khác, gần với chuộc lỗi, tri ân và chuẩn bị khép lại cuộc đời hơn là tìm kiếm thêm vinh quang.

Hướng tây từ lâu gợi đến nơi mặt trời lặn, đến xế chiều và đoạn cuối của một đời người. Bởi vậy, mình nhìn chuyến đi này như một sự chuẩn bị dành cho bất kỳ ai bắt đầu nhận thấy cuộc đời mình đang nghiêng về đoạn cuối đời. Khi còn trẻ, con người thường hướng về phía trước với mong muốn xây dựng, chinh phục và tạo dấu ấn. Đến một thời điểm nào đó, xu hướng dần phải thay đổi. Mình đã để lại điều gì? Những người đi cùng mình đã nhận được gì và đã phải trả giá ra sao? Những việc nào vẫn còn dang dở? Con cái mình sẽ thừa hưởng thành quả hay phải gánh lấy những hậu quả mà mình đã chưa xử lý gọn gàng?

Odysseus trao lại Ithaca cho Telemachus, và đó là một bước quan trọng trong việc trao truyền di sản. Người cha rời khỏi ngai vàng để người con có không gian bước vào đời sống của chính mình. Ông mang theo phần lỗi lầm thuộc về mình, thay vì đặt chúng vào tay thế hệ sau rồi gọi đó là trách nhiệm kế thừa. Một sự chuyển giao gọn gàng đòi hỏi người đi trước phải biết lúc nào nên rời vị trí, điều gì cần trao lại, điều gì phải tự mình giải quyết và những câu chuyện nào cần được sắp đặt rõ ràng để con cháu không phải sống trong bóng tối của quá khứ.

Trong rất nhiều gia đình, con cái nhận được cả tài sản lẫn những món nợ vô hình: mâu thuẫn chưa hóa giải, lời hứa bị bỏ quên, danh dự phải bảo vệ, bí mật phải che giấu, những ước mơ của cha mẹ mà chúng được yêu cầu tiếp tục thực hiện. Cuộc hành trình về phía tây của Odysseus gợi nên cái kết viên mãn. Người lớn tuổi quay lại nhìn cuộc đời, nhận phần trách nhiệm của mình, tri ân những người đã giúp mình đi đến hôm nay và dọn dẹp những gì còn ngổn ngang trước khi trao lại ngôi nhà cho thế hệ tiếp theo.

Penelope vẫn đồng hành cùng Odyssey khiến cuộc hành trình ấy càng thêm đẹp đẽ. Sau hai mươi năm giữ vững thành trì, nàng đã có thể nhẹ nhàng buông xuống để nghỉ ngơi. Người phụ nữ từng phải đứng yên để bảo vệ mái nhà giờ đây cùng chồng lên thuyền. Họ tiếp tục những ngày tháng cuối đời với tư cách hai người đồng hành đã sống qua gần trọn một kiếp người, mang theo tình yêu, mất mát và những lời hứa cần hoàn tất. Chuyến đi về phía tây vì thế cũng là hình ảnh của một tình yêu bước vào tuổi xế chiều: ít ảo tưởng hơn, nhiều thấu hiểu hơn, và đủ bao dung để cùng nhau nhìn lại những người đã nằm xuống trên con đường mình đi qua.

Mình thích ý tưởng từ hình ảnh trong phim, khi cảnh mặt trời buông xuống đường chân trời cứ lặp lại đầu phim rồi cuối phim. Rằng một đời người cần có thời gian chiêm nghiệm. Chúng ta thường dành quá nhiều năm để tích lũy, đạt được, chứng minh và xây dựng. Đến cuối cùng, điều giúp cuộc đời trở nên trọn vẹn có thể nằm trong khả năng nhìn lại một cách trung thực. Ta biết ơn ai? Ta đã làm tổn thương ai? Điều gì cần được nói ra? Điều gì nên được trao lại? Điều gì có thể để nó kết thúc cùng mình? Một di sản tốt đôi khi giản dị, con cái được tự do sống đời của chúng, người đã khuất được nhớ đến, những người còn sống nhận được một lời xin lỗi, và những món nợ do mình tạo ra được chính mình đi giải quyết.

Đây cũng là chỗ mình thấy Nolan thực sự tìm được ngôn ngữ điện ảnh để giúp các dòng thơ cổ sống lại trong hiện tại. Ông giữ cấu trúc của một cuộc phiêu lưu lớn, rồi đặt vào đó những câu hỏi rất gần gũi với đời sống hôm nay: chấn thương sau chiến tranh, trách nhiệm của người lãnh đạo, sự tan vỡ của niềm tin xã hội, nỗi sợ trở về sau khi đã gây ra những điều không thể sửa chữa, cách cha mẹ trao lại thế giới cho con cái. Các thay đổi như ghép Calypso với hoa sen, cho Athena mang khuôn mặt nữ tư tế, mượn Sinon từ Aeneid và viết thêm chuyến đi về phía tây thực sự tuyệt vời. Odysseus phải đi từ người tạo ra chiến thắng đến người hiểu được hậu quả của chiến thắng ấy.

Nolan cũng rất giỏi biến khái niệm thành cảm giác. “Luật của Zeus” dễ trở thành một đoạn giảng giải về phong tục cổ, nhưng con ngựa gỗ khiến sự phản bội lòng hiếu khách hiện ra thành một hình ảnh ai cũng có thể hiểu. Chấn thương chiến tranh có thể là một thuật ngữ tâm lý, còn khuôn mặt Athena ám theo Odysseus xuyên suốt cuộc hành trình trở về lại khiến cảm giác tội lỗi có hình hài rõ rệt, và chỉ tan biến khi ông thực sự có hành động đối diện với sai lầm để chuộc lỗi. Sự quên lãng trở thành vị ngọt của hoa sen. Kỷ luật trở thành sợi dây trói quanh thân thể. Cam kết trở thành cột buồm. Lòng thủy chung trở thành một thành trì được Penelope giữ vững suốt hai mươi năm ròng rã. Di sản trở thành ngai vàng Odysseus để lại cho con trai trước khi lên thuyền đi về phía mặt trời lặn.

Nhờ vậy, người xem chưa từng đọc Homer vẫn có thể cảm được những tầng nghĩa ấy. Họ không cần nhớ tên từng vị thần hay biết toàn bộ phả hệ của các nhân vật. Cơ thể đã kịp cảm nhận trước khi lý trí kịp giải thích. Biển thì rất lớn, người thì quá nhỏ; tiếng hát rất đẹp, sợi dây rất cần thiết; hòn đảo rất yên bình, lời hứa ở quê nhà vẫn đang ở đấy; một thành phố cháy rực có thể là chiến thắng trong mắt người này và ngày tận thế trong đời người khác.

Dĩ nhiên, đây là Odyssey của Nolan. Ông gom nhiều nguồn thần thoại, thêm chất liệu từ Aeneid, bi kịch Hy Lạp và những suy tư hiện đại về chiến tranh, ký ức, trách nhiệm. Cách tiếp cận ấy chắc chắn còn tạo ra nhiều tranh luận khi đặt cạnh Homer. Với mình, giá trị lớn nhất của bộ phim nằm ở việc nó mở được cánh cửa nặng nề bị khép lại suốt nhiều thập kỷ. Người xem phổ thông bước vào bằng câu chuyện, hình ảnh và cảm xúc, rồi từ đó có thể quay lại tìm Homer, Virgil, Aeschylus hay những bản dịch khác để nhận ra mỗi thời đại đã nghe tiếng hát của Odyssey theo một cách riêng biệt. Chưa bao giờ mình thấy số lượng tác phẩm của Homer được các bạn đọc săn đón nhiều như thời điểm này.

Nói thêm một chút về dàn diễn viên, mình thấy Nolan có một khả năng đặc biệt trong việc tìm thấy diễn viên phù hợp.

Mình đi xem vì Anne Hathaway, nhưng chính Elliot Page trong vai Sinon thật sự để lại một dư âm rất trong lòng mình. Anh từng chia sẻ rằng bản thân cảm thấy sợ hãi khi nhận vai vì Sinon giữ vị trí như một điểm tựa đạo đức của bộ phim. Ngoài màn ảnh, Page đã công khai mình là người chuyển giới vào năm 2020 và trải qua một hành trình dài để được sống trong mối quan hệ chân thật hơn với tên gọi, cơ thể và bản dạng của mình. Diễn xuất của anh có sức nặng vô cùng, vì chính anh cũng luôn cố gắng không phản bội cảm nhận của mình. Một nhân vật chấp nhận bị thế giới hiểu sai để hoàn tất cam kết thiêng liêng được trao cho một diễn viên đã từng phải đi qua rất nhiều nỗi sợ để sống đúng với mình.

Anne Hathaway thì quá tuyệt vời. Đến tháng 7 năm nay, chị đã đi qua ba dự án lớn liên tiếp là Mother Mary, The Devil Wears Prada 2 và The Odyssey, trong khi năm 2026 của chị còn hai phim khác chờ ra mắt. Penelope của Anne có sự dịu dàng, kín đáo và một sức mạnh kiên định. Các vai diễn của chị luôn có sức nặng như thế, mình đã luôn theo dõi không sót một bộ phim nào có sự góp vai của chị. Matt Damon thì đem đến một Odysseus rất từng trải, vừa ngạo mạn cố gồng, nhưng dần trở nên mệt mỏi và khiêm nhường.

Mà ở phim này làm mình buồn cười. Lần đầu tiên mình thấy Robert Pattinson hèn vậy luôn. Bình thường anh lên phim là hot boy, bad boy, bí ẩn, nguy hiểm, hút hồn má ơi. Qua phim này thành Antinous vừa láo, vừa tham, vừa thích tỏ ra quyền lực trong chính ngôi nhà của người khác. Mỗi lần anh xuất hiện là mình thấy bầu không khí Ithaca bị vẩn đục thêm một chút. Pattinson còn đùa rằng Antinous giống Jacob trong Twilight vì khán giả chẳng đứng về phía anh.

Zendaya cũng là một diễn viên hay. Sao lúc nào cô cũng hợp với những nơi có nắng, gió và cát vậy? Từ Arrakis sang thành Troy, gương mặt ấy cứ hễ đặt giữa bụi cát, ánh sáng gắt và những khoảng không mênh mang là lập tức có cảm giác thuộc về một thế giới thần thoại. Athena của Zendaya bình thản đến mức ám ảnh.

Lupita Nyong’o xuất hiện trong hai vai Helen và Clytemnestra cũng là một lựa chọn rất hay. Một người phụ nữ mang vẻ đẹp bị các vị vua lợi dụng làm lý do phát động chiến tranh; một người phụ nữ khác mang nỗi đau của người mẹ có con bị hiến tế cho chính cuộc chiến ấy. Hai khuôn mặt nằm ở hai đầu của cùng một thảm họa. Nét đẹp từng trải và thấu hiểu của Charlize Theron lại đem đến cho Calypso sự trưởng thành và êm dịu đủ sức thuyết phục. Nàng hiểu đau khổ của Odysseus và cho ông một nơi nghỉ ngơi, khiến việc rời đảo trở thành một quyết định có giá trị thực sự. Dù cho nhiều ông rì viu chê nàng Calypso này quá già, nhưng các anh chưa từng chạm đến vinh quang để thấm được sự đằm thắm của phụ nữ từng trải ạ :)))

Sau cùng, mình nghĩ Odyssey của Nolan là câu chuyện về việc một con người học cách hoàn tất những lời hứa sau khi đã hiểu mình từng đánh mất những gì. Có lẽ tiếng hát của Siren vẫn buồn đến vậy, vì nó nhắc con người rằng một số điều đã mất sẽ chẳng thể quay lại nguyên vẹn. Nhưng hiện tại vẫn là cơ hội cho những gì đã qua.

Ithaca vì thế chưa phải điểm dừng cuối của bộ phim, nó tạo ra chút plot twist. Odysseus quay về nhà để nhận lại danh tính của mình, gặp lại người mình yêu, dọn dẹp đống lộn xộn mình đã để lại (thật sự là có thể dọn dẹp đống lộn xộn của 20 năm trong một đêm thì thật đáng nể, nhưng okay đó là thần thoại :)))) và trao lại vương quốc cho con trai. Và sau cùng ông đi về phía Tây, nơi mặt trời lặn. Hành trình ấy có ít vinh quang hơn, nhưng nhiều phẩm giá hơn. Ông lên đường để tưởng niệm, tri ân, để chịu trách nhiệm, để khép lại những món nợ của thế hệ mình và để con cái được bắt đầu một đời sống mới.

Mình nghĩ ai rồi cũng sẽ có một chuyến đi về phía tây như vậy. Đến một lúc, điều quan trọng dần rời khỏi câu hỏi mình đã đạt được bao nhiêu và tiến gần hơn đến câu hỏi mình sẽ để lại điều gì. Ta có thể trao cho người đi sau một di sản hay những hậu quả chưa xử lý và bắt họ tiếp tục trả giá cho tham vọng của mình.

Odysseus phải đi gần hết một đời người mới hiểu được sự khác biệt ấy, nhưng có lẽ đó mới là chiến thắng lớn nhất trong câu chuyện. Một người đàn ông từng dùng trí thông minh để đốt cháy thành Troy cuối cùng học được cách dùng phần đời còn lại để gìn giữ những gì mình yêu quý trân trọng, tưởng niệm những gì mình đã mất và trao lại thế giới với đôi tay nhẹ nhàng hơn.